O‘zbekistonda maktab o‘quvchilari soni maktab infratuzilmasiga qaraganda tezroq o‘smoqda. So‘nggi 35 yil ichida umumta’lim maktablarida tahsil olayotgan o‘quvchilar soni 2,12 million nafarga yoki 45,6 foizga oshgan, maktablar soni esa atigi 30 foizga ko‘paygan. Natijada bugungi kunda bitta maktabga o‘rtacha 619 nafar o‘quvchi to‘g‘ri keladi, 1990-yillarning boshida esa bu ko‘rsatkich 544 nafar edi.
So‘nggi 35 yil ichida O‘zbekistonda maktablar soni sezilarli darajada oshdi. Biroq o‘quvchilar soni bundan ham tezroq o‘sdi, bu davom etayotgan demografik o‘sishning oqibatlarini aks ettiradi va ta’lim infratuzilmasiga qo‘shimcha yuklama yaratmoqda.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026 o‘quv yili boshida mamlakatda 11 118 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan. 1991/1992 o‘quv yilida ularning soni 8 557 ta edi. Shunday qilib, maktablar soni qariyb 30 foizga oshgan.
Ayni paytda o‘quvchilar soni ancha ko‘proq o‘sdi. 1990/1991 o‘quv yilida umumta’lim maktablarida 4,655 million nafar o‘quvchi tahsil olgan bo‘lsa, 2024/2025 o‘quv yili boshiga kelib ularning soni 6,776 million nafarga yetdi. Bu dastlabki davrga nisbatan 2,12 million nafarga yoki 45,6 foizga ko‘p.
Shunday qilib, mustaqillik yillarida maktab o‘quvchilari soni maktablar soniga qaraganda taxminan bir yarim baravar tezroq o‘sdi.
O‘sish bir tekis bo‘lmagan
Maktablar tarmog‘ining rivojlanish dinamikasi ta’lim infratuzilmasining kengayishi bir tekis kechmaganini ko‘rsatadi.
1990-yillarning boshida ta’lim tizimi tez sur’atlar bilan kengaydi. 1995/1996 o‘quv yiliga kelib maktablar soni 9 289 taga yetdi. 2000/2001 o‘quv yili boshida esa ularning soni 9 726 tani tashkil etdi.
Shundan keyin o‘sish sur’atlari deyarli to‘xtadi. O‘n yildan ortiq vaqt davomida maktablar soni juda kam o‘zgardi. 2005/2006 o‘quv yilida mamlakatda 9 803 ta maktab bo‘lgan bo‘lsa, 2010/2011 yilda bu ko‘rsatkich 9 806 tani tashkil etdi. Hatto 2015/2016 o‘quv yiliga kelib maktablar soni 9 720 tani tashkil etib, o‘n yil avvalgi darajadan past bo‘ldi.
Vaziyat faqat so‘nggi yillarda o‘zgardi. 2020/2021 o‘quv yilida mamlakatda 10 181 ta maktab mavjud edi, shundan keyin barqaror o‘sish boshlandi. Besh yil ichida umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni qariyb ming taga ko‘payib, 11 118 taga yetdi.
Bu maktab yoshidagi bolalar soni ortib borayotgan bir paytda davlat ta’lim infratuzilmasiga investitsiyalarni kuchaytirganidan dalolat beradi.
Bitta maktabga to‘g‘ri keladigan o‘quvchilar soni oshdi
Maktablar soni va o‘quvchilar sonini taqqoslash o‘zgarishlarni yanada yaqqol ko‘rsatadi.
1990-yillarning boshida bitta maktabga o‘rtacha 544 nafar o‘quvchi to‘g‘ri kelgan. 2024/2025 o‘quv yili boshiga kelib bu ko‘rsatkich qariyb 619 nafarga oshdi: 6,7763 million nafar o‘quvchiga 10 943 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti to‘g‘ri kelgan.
O‘sishni keskin deb bo‘lmaydi, biroq bu maktablar tarmog‘ining kengayishi bolalar sonining ko‘payishini to‘liq qoplay olmaganini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich hududlar o‘rtasidagi farqlarni aks ettirmaydi. Qishloq va aholisi siyrak hududlarda maktablar nisbatan kichik bo‘lishi mumkin, yirik shaharlarda esa ayrim ta’lim muassasalarida o‘quvchilar soni ancha ko‘p.
Bu, ayniqsa, Toshkent va aholisi tez o‘sayotgan hududlarga taalluqli bo‘lib, u yerda aholi soni mamlakat o‘rtacha ko‘rsatkichidan tezroq ortmoqda.
Shu sababli har yili yangi ta’lim obyektlari foydalanishga topshirilayotganiga qaramay, yangi maktablar qurish masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Demografiya asosiy omil bo‘lib qolmoqda
Maktab o‘quvchilari sonining o‘sishidagi asosiy sabab demografik dinamika bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi eng ko‘p aholiga ega mamlakatdir. Mustaqillikka erishilganidan buyon mamlakat aholisi qariyb ikki baravar ko‘paydi va bugungi kunda 39 million kishidan oshadi. Shu bilan birga, aholining 45 foizdan ortig‘ini 25 yoshgacha bo‘lganlar tashkil etadi.
Bu o‘sishning oqibatlari ta’lim tizimida bevosita namoyon bo‘lmoqda.
Har yili maktablarga yangi, son jihatidan katta avlod kirib kelmoqda. Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi xabariga ko‘ra, 2026/2027 o‘quv yilida birinchi sinflarga 795 ming nafardan ortiq bolani qabul qilish rejalashtirilgan.
Avgust oyi boshidagi holatga ko‘ra, qariyb 680 ming nafar bo‘lajak birinchi sinf o‘quvchisi ro‘yxatga olingan bo‘lib, bu rejalashtirilgan ko‘rsatkichning 85 foizini tashkil etadi.
Taqqoslash uchun, Yevropaning ko‘plab mamlakatlarida har yili birinchi sinfga qabul qilinadigan bolalar soni ancha kam.
Tug‘ilish darajasining yuqoriligi kelajakda mamlakat uchun katta mehnat va iqtisodiy salohiyat yaratadi. Biroq ayni paytda bu ta’lim infratuzilmasini doimiy ravishda kengaytirish va ta’lim tizimiga xarajatlarni oshirishni talab qiladi.
550 mingdan ortiq pedagog
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, yangi o‘quv yilida mamlakatdagi 10 225 ta umumta’lim maktabida 550 mingdan ortiq pedagog faoliyat yuritadi.
Ular 6,7 milliondan ortiq o‘quvchiga ta’lim va tarbiya berishi kerak.
Agar o‘quvchilar sonini pedagoglar soniga bo‘lsak, bitta o‘qituvchiga o‘rtacha 12 nafar o‘quvchi to‘g‘ri keladi.
Bu ko‘rsatkichning o‘zi yetarlicha qulay ko‘rinadi. Biroq u sinflarning haqiqiy to‘ldirilganlik darajasi yoki muayyan o‘qituvchilarning ish yuklamasi haqida xulosa chiqarish imkonini bermaydi.
Pedagoglar statistikasi ta’lim tizimidagi turli toifadagi xodimlarni qamrab oladi, ayrim fanlar va hududlar bo‘yicha o‘qituvchilar soni esa sezilarli darajada farq qilishi mumkin.
Shunga qaramay, ma’lumotlar mamlakatdagi umumiy o‘rta ta’lim tizimining ko‘lamini ko‘rsatadi. Bu tizim xodimlar soni bo‘yicha davlat sektorining eng yirik sohalaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Xususiy sektor ham o‘sishda davom etmoqda
So‘nggi yillarning yana bir o‘ziga xos jihati nodavlat ta’limining jadal rivojlanishi bo‘ldi.
Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026 o‘quv yili boshida mamlakatda 551 ta nodavlat umumta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan. O‘tgan o‘quv yiliga nisbatan ularning soni 96 taga yoki 21,1 foizga oshgan.
Xususiy maktablarning eng ko‘pi Toshkent shahrida — 145 ta. Ikkinchi o‘rinda Farg‘ona viloyati bo‘lib, bu yerda 121 ta nodavlat maktab faoliyat yuritadi.
Keyingi o‘rinlarda 43 ta muassasaga ega Samarqand viloyati, shuningdek, 37 tadan xususiy maktab mavjud Andijon va Namangan viloyatlari turadi.
Jadal o‘sishga qaramay, nodavlat sektor mamlakatdagi butun maktab tizimining nisbatan kichik qismini tashkil etadi. Biroq aynan u ta’limning eng tez rivojlanayotgan segmentlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Xususiy maktablar sonining ko‘payishi nafaqat ota-onalar tomonidan talab ortayotganini, balki bozor davlat ta’lim tizimiga tushayotgan yuklamani qisman qoplashga urinayotganini ham ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, xususiy ta’lim narxi ko‘plab oilalar uchun rasmiy daromadlarga nisbatan yuqori bo‘lib qolmoqda. O‘zbekistonda 2026-yil yanvar–mart oylarida o‘rtacha hisoblangan ish haqi oyiga 6,83 mln so‘mni, ta’lim sohasida esa 4,62 mln so‘mni tashkil etgan.
Shu bilan birga, 2026/2027 o‘quv yili uchun Toshkentdagi xususiy maktablarning e’lon qilingan narxlarida oylik ta’lim to‘lovi taxminan 4,1 mln so‘mdan boshlanadi va ayrim xalqaro dasturlarda 25 mln so‘mgacha yetadi. Bu ayrim maktablarda bir nafar bolani o‘qitish narxi o‘rtacha oylik ish haqiga teng yoki undan ancha yuqori bo‘lishi mumkinligini anglatadi. Ayrim maktablarda bundan tashqari kirish badallari ham undiriladi.
Yangi o‘rinlar yaratilmoqda, ammo talab yuqori bo‘lib qolmoqda
Davlat maktab infratuzilmasini kengaytirishda davom etmoqda.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yil yanvar–sentabr oylarida respublikaning umumta’lim va ixtisoslashtirilgan maktablarida 8 896 ta o‘quvchi o‘rni foydalanishga topshirildi.
Ularning yarmidan ko‘pi Samarqand viloyatiga to‘g‘ri kelib, bu yerda 4 640 ta yangi o‘rin yaratildi. Jizzax, Andijon, Navoiy va Surxondaryo viloyatlarida ham sezilarli ko‘rsatkichlar qayd etildi.
Biroq maktablar tarmog‘ini yanada kengaytirish zarurati saqlanib qolmoqda.
So‘nggi o‘n yilliklar statistikasi o‘quvchilar sonining o‘sishi barqaror va uzoq muddatli tendensiya ekanini ko‘rsatadi. Agar 35 yil ichida maktablar soni taxminan uchdan birga oshgan bo‘lsa, o‘quvchilar soni deyarli yarmiga ko‘paygan.
Bu farq qog‘ozda unchalik katta ko‘rinmasligi mumkin, biroq amalda u maktablarda o‘rin bilan ta’minlanishi, darsliklar, malakali pedagoglar va zamonaviy ta’lim infratuzilmasi bilan ta’minlanishi kerak bo‘lgan qo‘shimcha millionlab bolalarni anglatadi.
Shu sababli yangi maktablar qurish, o‘qituvchilar tayyorlash va qo‘shimcha o‘quvchi o‘rinlarini yaratish ijtimoiy sohani rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Demografik tendensiyalarga qaraganda, yaqin yillarda ta’lim tizimini kengaytirishga ehtiyoj saqlanib qoladi, yangi avlod maktab o‘quvchilari soni ortishi bilan tizimga tushadigan yuklama ham oshib boradi.
Shuningdek o‘qing: