Menga O‘zbekistonda sovet davridagi paxta kampaniyalari bilan bog‘liq kuzgi hidlardan qutulish uchun o‘ttiz besh yil kerak bo‘ldi. Men paxtani 1979, 1980 va 1981 yillarda Toshkentdagi oliy o‘quv yurtlaridan birida talaba bo‘lgan paytimda terganman va dala baraklaridagi naralarda kamida bir oy yashaganman.
Jizzax viloyatining Gagarin qishlog‘ida men imkon qadar “podbor” deb atalgan normani bajarishga harakat qilardim — talabalar egilib, paxtaterish mashinalaridan keyin qolgan paxtani terish uchun chiqishar, fartuklariga og‘ir paxta qutilarini to‘ldirib olib yurishardi.
Kunlik norma har bir odam uchun kamida 50–70 kg edi — men buni kamdan-kam bajarganman. Normani odatda Toshkentga viloyatlardan kelgan va maktab davridan paxta terishga o‘rganib qolgan qizlar bajara olishardi. Rejani bajarmaganlarni har kuni “shtab”da tanqid qilishardi, O‘qituvchi-nazoratchilar (boshqa so‘zni hanuz topish qiyin) bizning dam olmasligimizni, tushlikdan tashqari vaqtda egatlarda o‘tirmasligimizni diqqat bilan kuzatishardi.
Albatta, “rivojlangan sotsializm” davrida ham ba’zi “chaqqon” yigitlar topilardi — ular kombaynchilar bilan kelishib, ulardan paxta sotib olib, uni talabalarning “xirman”iga topshirishardi, yoki bo‘lmasa, bir xil qopni bir necha marta topshirishardi (paxta ko‘saklari orasiga tosh qo‘yishardi — buni deyarli hamma qilardi).
O‘sha paytda o‘qituvchilarning bolalari, ya’ni o‘zlari ishlaydigan institutda o‘qiyotganlar, ancha yengil yashashardi — mehribon ota-onalari ularni oshxonaga joylashtirib qo‘yishardi.
Biz shahar odamlari uchun bu sharoitlar juda og‘ir edi. Baraklarda o‘g‘il va qiz talabalar birga yashashardi, ikki qavatli naralarda o‘zlari bilan olib kelgan ko‘rpa-to‘shaklarini yozishardi. Nonushta va kechki ovqatni ham o‘sha naralarda, chiroq o‘rniga sham yoqib yeyishardi. Hojatxona tashqarida edi, hammom esa o‘n kunda bir marta bo‘lardi. Esimda, 1979 yilda biz birinchi kurs talabalarini noyabr oyida paxtaga olib ketishgan, 7-sanasidan boshlab dekabrgacha qor bosgan dalalarda ishlaganmiz.
Tan olishim kerak, o‘qituvchilarga ham biz bilan oson bo‘lmagan. Mening sevimli so‘zim — “paxtaqullar” (“хлопкорабы”) edi, ular bu so‘zni ishlatmasligimni iltimos qilishardi, ammo baribir boshqa talabalar uni ishlatishni boshlashgan. Uch yil a’lo o‘qiganimdan so‘ng kechki bo‘limga o‘tishimning sabablaridan biri ham paxta edi. Men endi hech qachon paxtaga bormasligimni aniq bilardim.
Shunga qaramay, ba’zilar uchun paxta terimiga chiqish, ayniqsa bir kunlik safarlar yoqimli edi. Mana, o‘sha yillardagi suratlarda — paxta dalalarida baxtli yigit va qizlarning yuzlariga qarang, ulardan biri mening onamdir.
O‘zbek paxta dalalariga kelgan chet elliklar esa ko‘rganlaridan hayratda qolishadi. Toshkent viloyati bo‘ylab mashinada ketayotganda, erim Vladimir hattoki to‘xtadi — Yallama ko‘li va Chinoz yaqinida “butoqda o‘sayotgan paxta”ni tomosha qilish uchun.
Bugungi kunda O‘zbekistonda o‘quvchilar va talabalarni majburan paxtaga chiqarish amaliyotiga qarshi kurash ketmoqda. Natijasi qanday bo‘lishini vaqt ko‘rsatadi.
Yozuvning yuqori qismidagi rasm: XX asrning elliginchi yillarida O‘zbekistonda paxta terayotgan talabalar
Siz O‘zbekistonda paxta terganmisiz? Qachon? Sizga paxta terish yoqqanmi yoki yo‘qmi?