Rossiya O‘zbekiston fuqarolarini Ukraina urushiga tahdidlar, qamoq va pul evaziga jalb qilmoqda. Minglab mehnat migrantlari frontda. Ba’zilar fuqarolik va pul uchun ixtiyoriy ravishda shartnoma imzolaydi, boshqalar — bosim ostida yoki jinoyatda ayblangach. Ular qaytgan taqdirda, vatanda qamoq jazosi xavfi ostida qoladi.
Bu haqda Yuliya Paramonova Rossiyaning mustaqil «Vyorstka» nashrida chop etilgan «“Narsa tiqamiz, qamab yuboramiz, ekstremist deb e’lon qilamiz”: Markaziy Osiyoliklar urushga qanday tushib qolmoqda va frontda nimalarga duch kelmoqda» nomli maqolasida hikoya qiladi.
Paramonova tayanayotgan Ukraina loyihasi «Yashashni istayman» ma’lumotiga ko‘ra, urushda kamida 2439 nafar O‘zbekiston fuqarosi ishtirok etmoqda. Bu allaqachon Rossiya fuqaroligini olgan va frontga tushib qolganlarni hisobga olmagan holda. 2025 yil may oyida Rossiya Tergov qo‘mitasi rahbari Aleksandr Bastrikin shunday fuqarolar soni Markaziy Osiyo mamlakatlaridan kamida 20 ming nafar ekanini bildirgan. U fuqarolik olgan migrantlar harbiy ro‘yxatdan o‘tishi shartligini aytgan — aks holda ular fuqaroligidan mahrum bo‘lishi mumkin.
2024 yildan boshlab Rossiyada yangi qonun kuchga kirgan: unga ko‘ra, yangi Rossiya fuqarolari pasportni olgan zahoti harbiy ro‘yxatdan o‘tishi kerak. Bu hukumatga migrantlarni shantaj qilish imkonini berdi: urushga bor — yoki pasporting, ishing va erkinligingdan ayrilasan.
«Imzolasang — bo‘lmasang qamaydiganmiz»
Xalqaro Tong Jahoni tashkiloti huquq faoli migrantlarga qanday tahdid qilinayotganini shunday bayon qiladi: «Fuqarolikni bekor qilish bilan qo‘rqitishadi. Barcha oilasi uchun umrbod deportatsiya va’da qilishadi, “narsa tiqib qo‘yamiz, qamaymiz, ekstremist deb e’lon qilamiz, mulkingni tortib olamiz” deyishadi. Kimning puli ko‘p — o‘zini sotib oladi. Ammo yangi oyoqqa turgan, kichik biznesi borlar — hammasidan ayriladi».
Aslida majburan frontga yuborilganlar orasida 25 yoshli Samarqand viloyati fuqarosi Muhammad (maqolada onasining iltimosiga ko‘ra ismi o‘zgartirilgan) ham bor. U 2020 yilda Samaraga ketgan, dastlab qurilishda qora ishchi bo‘lib ishlagan, keyin esa kuryerlik qilgan. 2022 yil mart oyida uni qo‘lga olishadi — posilkalaridan birida 21 gramm narkotik topilgan.
Muhammadning oilasi ishonadi — u tuhmatga uchragan. «U hech kimga zarar yetkazmagan, ota-onasiga qarshi bormagan, odobli va tarbiyali edi. Bu yerda hamma uni hurmat qilardi», — deya onasi Muslima so‘zlarini keltiradi nashr.
Muhammadga 7 yil berilgan. U Samara viloyatidagi koloniyada 3 yil o‘tirgan, 2024 yil dekabrida esa onasiga shartnoma imzolaganini bildirgan — chunki majburlashgan. O‘shandan beri onasi uning tirikmi yoki o‘likmi — bilmaydi. 2025 yil martida o‘lik tanasi topilgani aytilgan, keyinchalik esa, go‘yoki tirik va Moskvadagi kasalxonada ekani haqida xabar kelgan.
Muslima aytishicha, Ukrainadagi urushda yaqinlarini yo‘qotish o‘zbekistonliklar uchun «odatdagi holga aylangan».
Farg‘onaning Quvasoy shahridan bo‘lgan 33 yoshli Faruh Yo‘ldoshev Rossiyaga kelganining to‘qqizinchi kuni «narkotik moddalar» bo‘yicha qo‘lga olinadi. Unga 5 yil berishadi. Qamoqda uni kaltaklashadi, qo‘rqitishadi, izolyatorda ushlashadi — u juda ozib ketgan. So‘ngra tanlov qo‘yishadi: «izolyatorda o‘tirish, shartnoma imzolash yoki o‘lish». Faruh shartnomani tanlaydi. Tez orada frontga tushadi — va asirga olinadi.
Faruhning onasi Zuhra o‘g‘lini Telegram kanalidan ko‘radi. Asirlikda u shunday degan: «Men ularning oldida gunohkorman, o‘zim Ukrainaga kelganman. Shu sababli aybimni yuvmoqchiman. Biror foydam tegishini istayman. Balki qurilishda ishlarman».
Faruhning o‘ng oyog‘i o‘q tegib teshib chiqqan. Uning O‘zbekistonda rafiqasi va ikki farzandi bor. Agar u asirlar almashinuvida ishtirok etsa, yana urushga yuboriladi, deydi do‘sti Shuxrat. Onasining aytishicha, Faruh harbiy bo‘lganida hech qanday to‘lov yoki maosh olmagan.
Urushdan keyingi xavf
Urushdan omon qolgan o‘zbekistonlik harbiylar vatanga qaytishga shoshilmaydi. O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra, xorijiy armiya safida qatnashgan fuqarolar 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi. 2025 yil yozigacha sudlar odatda shartli yoki ozodlikni cheklash jazosi tayinlagan, ammo iyuldan boshlab haqiqiy qamoq jazolari berila boshlangan.
«Vot tak» nashri hisob-kitobicha, uch yillik urush davomida O‘zbekiston yollanma askarlik uchun kamida 26 kishiga hukm chiqarganuch — bu butun mintaqada eng yuqori ko‘rsatkich. Biroq ekspert Galiya Ibragimovaning aytishicha, bu urushdagi ishtirokni to‘liq jazolash emas.
«Yollanma askarlar masalasida jiddiy qarorlarni ko‘rmayapmiz. Axir Rossiya — asosiy ittifoqchi», — deydi Ibragimova Markaziy Osiyo mamlakatlarining siyosatini izohlab.
«Bir tomondan, hukumatlar fuqarolarga urushga bormang deb ogohlantiradi, ko‘z-ko‘z qilinadigan sudlar o‘tkaziladi. Boshqa tomondan esa — jazolar engil, hukumatlar ko‘pincha ko‘z yumadi, go‘yoki hech narsa bo‘lmagandek, ushlanmagan — demak aybdor emas».
Ukraina o‘zbekistonlik asirlarni to‘g‘ridan to‘g‘ri vatanga topshirmaydi. Rossiya esa ularni almashtirib olgach, ko‘pincha yana urushga jo‘natadi. Bu vatanga qaytishga to‘sqinlik qiladi va asirlar orasida qo‘rquvni kuchaytiradi.
Pul — tuzoq sifatida
Ko‘pchilik urushga pul topish uchun boradi. Rossiya oyiga 2 000–2 500 dollar va’da qiladi. Bu O‘zbekistondagi rasmiy o‘rtacha ish haqidan 5–6 barobar ko‘p. Ammo haqiqatda bu pullar ko‘pincha to‘lanmaydi — yoki harbiylar va’da qilingan pulni olmasdan halok bo‘ladi.
Huquq himoyachilari aytishicha, ofitserlar xavfsizroq joyga o‘tkazish uchun 3 million rublgacha pora talab qiladi. Shartnoma imzolamaslik uchun oddiy «qutilish» 50–100 ming rublga tushadi. Urush nafaqat armiyaga, balki korrupsiya sxemalariga ham daromad manbai bo‘lmoqda.
Huquq himoyachilari — har doim ham yordam bermaydi
Frontga tushib qolgan migrantlar yordam so‘raydi — lekin uni hamma ham olmaydi. Ba’zi huquq himoyachilari bu harbiylarni jinoyatchi deb biladi. «U qayerga ketayotganini bilar edi», — deyishadi ular.
Boshqalar, masalan, yurist Aleksandr Kim fikricha, agar odam majburan safarbar etilgan va o‘z huquqini himoya qilmoqchi bo‘lsa, unga yordam berish kerak.
«Prizyv k sovesti» tashkiloti hattoki frontda bo‘lib, uyga qaytmoqchi bo‘lganlarga ham yordam beradi. Imkoniyatlar cheklangan: shartnomani bekor qilish qiyin — faqat sog‘lig‘i sababli yoki buyruqni bajarmay qamoqqa tushish hisobiga.
Qo‘rquv va sukut
«Krokus Siti Xoll»dagi teraktdan keyin Rossiyada migrantlar politsiyaning asosiy nishoniga aylangan. Hujumlar bo‘layapti — hattoki hujjatlari joyida bo‘lganlarni ham qo‘lga olishmoqda. Telefonlarini tortib olishadi — yordam so‘rashmasin deb. Ayrimlar bo‘limda kaltak va bosim ostida shartnomani imzolashga majbur bo‘lmoqda.
Qo‘lga olish, ayblash, shartnoma, urush, o‘lim yoki asirlik — bu yo‘l Rossiyadagi O‘zbekiston fuqarolari uchun juda odatiy bo‘lib qolgan. Ko‘plab oilalar o‘g‘li qayerdaligini bilmaydi. O‘zbekiston rasmiylari esa, muallifning aytishicha, murojaatlarga ko‘pincha javob bermaydi.
Nashr Muhammadning onasidan iqtibos keltiradi: «Ko‘pchilik urushda o‘lyapti, lekin davlat, bilsa ham, jim. Men kabi ota-onalar O‘zbekistonda qancha? Atrofimdagilarning barchasi sizga aytganlarimni biladi».
💬 Mavzu haqida fikringiz bormi? Quyida izoh qoldiring.
📤 Maqola yoqdimi? Ulashing — bu bizning rivojlanishimizga yordam beradi.