O‘zbekiston hukumati pensiya tizimini keng ko‘lamda isloh qilishga kirishdi. Ushbu islohot nafaqat millionlab fuqarolarning kelajakdagi pensiyalarini shakllantirish tartibini, balki mamlakat moliya bozorining tuzilishini ham o‘zgartirishi mumkin.
14-iyul kuni Prezident Shavkat Mirziyoyevga taqdim etilgan taqdimotda navbatdagi pensiya oshirilishi yoki hisoblash formulalariga texnik tuzatishlar kiritish masalalarigina ko‘rib chiqilmadi. E’lon qilingan materiallardan ma’lum bo‘lishicha, hukumat fuqarolar qarilik uchun mablag‘larni mustaqil ravishda faolroq jamg‘aradigan, davlat esa bu jamg‘armalarni moliyaviy rag‘batlantirish orqali qo‘llab-quvvatlaydigan hamda to‘plangan mablag‘larni iqtisodiyot uchun uzoq muddatli investitsiya manbaiga aylantiradigan modelga o‘tishni ko‘rib chiqmoqda.
Agar takliflar amalga oshirilsa, mamlakat so‘nggi yillardagi eng muhim pensiya islohotlaridan biriga ega bo‘lishi mumkin.
Davlat pensiyasidan aralash tizimga
Muhokama qilinayotgan islohotning eng muhim qismi xususiy va korporativ pensiya tizimlarini yaratish bo‘yicha qonun loyihasini tayyorlash topshirig‘i bo‘ldi.
Bugungi kunda O‘zbekiston pensiya tizimi asosan davlatga tayangan holda faoliyat yuritadi. Kelajakdagi pensionerlar, avvalo, amaldagi ijtimoiy ta’minot mexanizmi orqali moliyalashtiriladigan to‘lovlarga bog‘liq.
Endi esa hukumat rivojlangan mamlakatlarda uzoq yillardan buyon qo‘llanib kelinayotgan yangi elementlarni joriy etishni taklif qilmoqda: xususiy pensiya dasturlari va ish beruvchilar tomonidan xodimlar uchun tashkil etiladigan korporativ pensiya sxemalari.
Bunday yondashuv pensiya daromadlari manbalarini diversifikatsiya qilish va uzoq muddatda davlat byudjeti yukini kamaytirish imkonini beradi. Biroq bu omonatchilar manfaatlarini himoya qilish, pensiya aktivlarini nazorat qilish va murakkab tartibga solish tizimini yaratishni ham talab qiladi.
E’tiborlisi, rasmiy axborotda Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va Xalqaro mehnat tashkiloti alohida tilga olingan. Hukumatga ko‘ra, ushbu tashkilotlar ekspertlari pensiya tizimini isloh qilish zarurligini qo‘llab-quvvatlamoqda.
Davlat pensiya jamg‘armalariga qo‘shimcha mablag‘ qo‘shishga tayyor
Islohotning yana bir muhim yangiligi fuqarolarning pensiya jamg‘armalarini davlat tomonidan hamkorlik asosida moliyalashtirish mexanizmi bo‘lishi mumkin.
Takliflarga ko‘ra, oylik ish haqi 7,6 million so‘mgacha bo‘lgan xodimlar o‘z daromadlarining 5 foizini ixtiyoriy ravishda jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvarag‘iga yo‘naltirishlari mumkin bo‘ladi. Bunday holda davlat qo‘shimcha ravishda ish haqining yana 2,5 foiziga teng mablag‘ ajratadi.
Amalda bu jamg‘arib boriladigan pensiya tizimida ishtirok etishga tayyor fuqarolarni bevosita moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni anglatadi.
Ko‘plab mamlakatlarda aynan davlatning qo‘shma moliyalashtirishi aholini uzoq muddatli pensiya dasturlariga jalb etishning eng samarali usullaridan biri hisoblanadi. Fuqarolar uchun bu pensiya jamg‘armalarining tezroq o‘sishini anglatadi, davlat uchun esa uzoq muddatli ichki kapital bozorini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Biroq bunday qo‘shimcha to‘lovlar qanday moliyalashtirilishi va dastur qanchalik keng ko‘lamli bo‘lishi hozircha ochiq qolmoqda.
Pensiya mablag‘lari iqtisodiyot uchun resurs sifatida
Pensiya islohoti muhokamasi ortida yana bir maqsad ko‘zga tashlanadi — iqtisodiyotni moliyalashtirishning yangi manbalarini topish.
Rasmiy axborotda ta’kidlanishicha, jamg‘arib boriladigan pensiya tizimi rivojlangan mamlakatlarda pensiya mablag‘lari uzoq muddatli investitsiya resursiga aylanadi.
Bu O‘zbekiston uchun ayniqsa dolzarbdir. Mamlakat iqtisodiyoti infratuzilma, sanoat, energetika va uy-joy qurilishiga katta hajmdagi investitsiyalarni talab qiladi. Shu bilan birga, uzoq muddatli ichki moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlari cheklanganligicha qolmoqda.
Yirik hajmdagi pensiya jamg‘armalarining shakllanishi bu vaziyatni o‘zgartirishi mumkin.
Ko‘plab mamlakatlarda aynan pensiya fondlari davlat obligatsiyalari, infratuzilma loyihalari va fond bozorini rivojlantirishni moliyalashtiruvchi eng yirik institutsional investorlar hisoblanadi. Shu sababli gap nafaqat pensionerlarning kelajagi, balki iqtisodiy o‘sishning yangi mexanizmlarini shakllantirish haqida ham bormoqda.
Nima uchun amaldagi tizim hukumatni qoniqtirmaydi?
Islohot zarurati mavjud jamg‘arib boriladigan pensiya modelining jozibadorligi pastligi bilan ham izohlanmoqda.
Hozirgi vaqtda fuqarolarning jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvaraqlariga ish haqining atigi 0,1 foizi o‘tkaziladi. Ushbu mablag‘lar bo‘yicha yillik daromadlilik taxminan 10 foizni tashkil etadi.
Hukumat baholariga ko‘ra, bu bank omonatlari daromadliligidan deyarli ikki baravar past.
Natijada ko‘plab fuqarolar jamg‘arib boriladigan pensiya hisobvaraqlarini uzoq muddatli jamg‘armalar uchun jiddiy vosita sifatida ko‘rmayapti.
Taklif etilayotgan o‘zgarishlar tizimni yanada jozibador qilish va aholini faolroq ishtirok etishga undashi kerak. Biroq yakuniy natija pensiya jamg‘armalari daromadliligi bank depozitlari va inflyatsiya bilan qanchalik raqobatlasha olishiga bog‘liq bo‘ladi.
Pensiyalarni hisoblash formulasi ham o‘zgaradi
Hukumat kelajakdagi pensiyalarni hisoblash qoidalarini ham qayta ko‘rib chiqishni taklif qilmoqda.
Hozirda pensiya miqdori so‘nggi o‘n yil ichidagi istalgan besh yillik mehnat faoliyati davridagi ish haqi asosida hisoblanadi. Bundan tashqari, hisob-kitobda 6 million so‘mdan ortiq ish haqi qismi inobatga olinmaydi.
Islohot mualliflari fikricha, bunday tizim har doim ham fuqarolarning haqiqiy daromadlarini aks ettirmaydi va ayrim hollarda pensiya miqdorining kamayishiga olib keladi.
Yangi model hisob-kitobda inobatga olinadigan ish haqi davrini besh yildan yigirma yilgacha uzaytirishni nazarda tutadi. Shu bilan birga, past daromadli ayrim davrlarni hisob-kitobdan chiqarib tashlash taklif etilmoqda.
Nazariy jihatdan bu pensiyalarni hisoblashni yanada adolatli qiladi va pensiya miqdorini insonning haqiqiy mehnat faoliyatiga yaqinlashtiradi.
Biroq hozircha aniq tafsilotlar yo‘q. Aynan shu tafsilotlar islohotdan qaysi toifadagi fuqarolar yutishini, qaysilari esa kamroq foyda ko‘rishini belgilab beradi.
Pensiyalarni oshirish va’da qilinmoqda, ammo sezilarli darajada emas
2027-yildan boshlab hukumat pensiyani hisoblashda inobatga olinadigan maksimal ish haqi miqdorini 6 million so‘mdan 6,6 million so‘mgacha oshirishni ham taklif qilmoqda.
Hukumat hisob-kitoblariga ko‘ra, taklif etilayotgan o‘zgarishlar majmuasi yangi pensiyaga chiqayotgan fuqarolar uchun pensiya miqdorini taxminan 8 foizga oshirishi mumkin.
Bu ijobiy ko‘rinsa-da, bunday oshishni tub burilish deb bo‘lmaydi. Hisobga olinadigan maksimal ish haqining o‘sishi atigi 10 foizni tashkil etadi, bu odatiy indeksatsiyaga yaqin bo‘lib, kelajakdagi pensiyalarning keskin oshishini anglatmaydi.
Shu sababli islohotning asosiy ta’siri, ehtimol, pensiyani hisoblash formulasidagi o‘zgarishlardan ko‘ra ko‘proq yangi jamg‘arib boriladigan pensiya tizimining yaratilishi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Hukumat jamoatchilik qarshiligidan qochmoqchi
Masalaning siyosiy jihati ham alohida e’tiborga loyiq.
Prezident taklif etilayotgan o‘zgarishlarni aholi, ommaviy axborot vositalari, jamoatchilik va blogerlar ishtirokida ochiq muhokama qilishni tashkil etishni topshirdi.
Pensiya islohoti uchun bunday yondashuv e’tiborga molikdir. Ko‘plab mamlakatlarda pensiya tizimidagi o‘zgarishlar eng sezgir ijtimoiy masalalardan biri bo‘lib, ko‘pincha jamoatchilik noroziligiga sabab bo‘ladi.
Ko‘rinib turibdiki, hukumat qonun loyihasini parlamentga kiritishdan oldin islohot maqsadlarini tushuntirish va jamoatchilik fikrini tayyorlashga intilmoqda.
Taqdimot doirasidan tashqarida qolayotgan savol — pensiya yoshi haqida
Prezident matbuot xizmati e’lon qilgan rasmiy axborotda pensiya yoshini oshirish masalasi tilga olinmagan bo‘lsa-da, O‘zbekistonda pensiya tizimini isloh qilish bo‘yicha muhokamalar bir necha yildan buyon pensiyaga chiqish yoshini oshirish takliflari bilan birga kechmoqda. Avvalroq Pensiya jamg‘armasi vakillari va xalqaro ekspertlar umr ko‘rish davomiyligining ortishi hamda tizimga tushayotgan yukning ko‘payishi fonida ushbu masalani o‘rganish zarurligini ta’kidlagan edi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekistonning doimiy aholisi o‘rtasida o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi 75,4 yoshni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich 1991-yildagi 66,4 yoshdan sezilarli darajada yuqori.
Shu bilan birga, hukumat vakillari bir necha bor bu borada yakuniy qaror hali qabul qilinmaganini ta’kidlagan.
Hozirda O‘zbekistonda erkaklar 60 yoshda, ayollar esa 55 yoshda pensiyaga chiqadi. Bu mintaqadagi eng past pensiya yoshlaridan biri hisoblanadi. Avvalroq erkaklar uchun pensiya yoshini bosqichma-bosqich 63 yoshga, ayollar uchun esa 58 yoshga oshirish varianti muhokama qilingan edi.
Shu sababli bugungi taqdimot yanada keng ko‘lamli islohotning faqat birinchi bosqichi bo‘lishi mumkin. Jamg‘arib boriladigan tizim, xususiy pensiya fondlari va pensiyani hisoblash formulasidagi o‘zgarishlar bir necha yil avval siyosiy jihatdan haddan tashqari nozik deb hisoblangan qarorlar uchun zamin yaratishi mumkin.
Islohot taqdimoti chog‘ida hukumat vakillari so‘nggi o‘n yil ichida mamlakatda pensiyalar miqdori 3,3 baravar oshganini, minimal pensiya esa minimal iste’mol xarajatlari darajasidan yuqori ekanini ta’kidladi. Agar 2021-yilgacha 1,1 milliondan ortiq fuqaro 400 ming so‘mdan kam pensiya olgan bo‘lsa, bugungi kunda minimal pensiya miqdori 878 ming so‘mni tashkil etadi, minimal iste’mol xarajatlari esa 715 ming so‘mga teng.
Biroq prezident matbuot xizmati xabarida keltirilgan 878 ming so‘mlik ko‘rsatkich barcha pensionerlarga tatbiq etiladigan minimal yoshga doir pensiya emas. Prezidentning 23-iyundagi va 1-iyuldan kuchga kirgan farmoniga muvofiq, yoshga doir eng kam pensiya miqdori oyiga 983 ming so‘m etib belgilangan. 878 ming so‘mlik miqdor esa ayrim toifadagi oluvchilarga, jumladan, to‘liq bo‘lmagan mehnat stajiga ega fuqarolarga nisbatan qo‘llaniladi.
Pensiya islohoti bo‘yicha munozaralar pensiyalarni tayinlash va hisoblash tartibi yuzasidan fuqarolar shikoyatlari fonida kechmoqda. Ko‘plab pensionerlar mehnat stajini tasdiqlash, arxiv hujjatlarini topish va mehnat faoliyatining ayrim davrlarini hisobga oldirish bilan bog‘liq qiyinchiliklarga duch kelayotganini ta’kidlamoqda. Taklif etilayotgan o‘zgarishlar ushbu muammolarni qay darajada hal qilishi qonun loyihasi va uning amaliy ijrosi e’lon qilingandan keyingina ma’lum bo‘ladi.
Shuningdek o‘qing: