O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Belarusga ikki kunlik rasmiy tashrifini yakunladi. Bu tashrif so‘nggi o‘n yilliklarda ikki davlat munosabatlaridagi eng muhim voqealardan biri bo‘ldi. Aleksandr Lukashenko bilan muzokaralarning asosiy natijasi strategik sheriklik o‘rnatish to‘g‘risidagi deklaratsiyaning imzolanishi, shuningdek savdo, mehnat migratsiyasi, sanoat kooperatsiyasi, qishloq xo‘jaligi, fan, madaniyat va xavfsizlikni qamrab olgan keng ko‘lamli kelishuvlar paketi bo‘ldi.
Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi davom etayotgan, Belarusga nisbatan sanksiyalar saqlanib qolayotgan va geosiyosiy beqarorlik kuchayayotgan bir paytda tashrif Toshkent va Minskning ikki tomonlama aloqalarni mustahkamlash hamda postsovet makonida yangi iqtisodiy imkoniyatlarni izlashga intilayotganini namoyish etdi.
Mintaqaviy beqarorlik fonidagi siyosiy signal
Tomonlar ommaviy bayonotlarda Ukrainadagi urush haqida deyarli to‘g‘ridan-to‘g‘ri gapirmagan bo‘lsalar-da, tashrifning siyosiy konteksti yaqqol sezilib turardi.
«Aslida, mana shunday murakkab davrda bizda gaplashadigan, barcha masalalar bo‘yicha fikr almashadigan mavzular ko‘p», — dedi Mirziyoyev 8-iyul kuni, rasmiy muzokaralar arafasida Lukashenko bilan uchrashuvda.
Belarus Rossiyaning eng yaqin ittifoqchisi bo‘lib qolmoqda va 2020-yildagi voqealar hamda 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyin G‘arb sanksiyalari ostida yashamoqda. O‘zbekiston esa ko‘proq ko‘p vektorli tashqi siyosat yuritib, Rossiya va Xitoy bilan ham, G‘arb davlatlari bilan ham munosabatlarni saqlashga harakat qilmoqda.
Shu nuqtai nazardan Lukashenkoning ikki davlat tashqi siyosiy yondashuvlari o‘xshashligi haqidagi bayonoti e’tiborni tortdi.
«Biz asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha xuddi O‘zbekiston kabi siyosat yuritamiz. Biz ko‘p qutblilik tarafdorimiz. Biz hech kimga xalaqit berishni istamaymiz. Biz o‘z xalqimizga qaraymiz, O‘zbekiston esa o‘z xalqiga qaraydi. Shu bilan birga manfaatlarimizni bog‘lash uchun juda faol ish olib bormoqdamiz», — dedi Belarus rahbari muzokaralar chog‘ida.
«Ko‘p qutblilik» haqidagi bu formulirovka bugungi kunda Minsk, Moskva, shuningdek Osiyo, Yaqin Sharq va Global Janubning qator davlatlari faol ilgari surayotgan yondashuvni aks ettiradi. O‘zbekiston uchun esa bu atama odatda yirik davlatlar qarama-qarshiligiga qo‘shilmaslik va tashqi siyosiy manevr erkinligini saqlab qolish istagini anglatadi.
Qo‘shma bayonotlarda yetakchilar BMT, MDH, SHHT va Qo‘shilmaslik harakati kabi xalqaro maydonlarda harakatlarni muvofiqlashtirish niyatini tasdiqladilar.
O‘n yilliklar davom etgan yaqinlashuvdan keyingi tarixiy sheriklik
Mirziyoyev ushbu tashrifni tarixiy voqea deb atadi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, deklaratsiyaning imzolanishi davlatlararo hamkorlikni mustahkamlashda yangi bobni boshlab beradi va tomonlarning ko‘p qirrali sheriklikni uzoq muddatli rivojlantirish yo‘liga qat’iy sodiqligini tasdiqlaydi.
Lukashenko ham hujjatni davlatlar o‘rtasidagi yuqori darajadagi ishonch va hamkorlikni mustahkamlaydigan «tarixiy qadam» deb ta’rifladi.
Strategik sheriklik so‘nggi yillarda kuzatilgan faol yaqinlashuvning mantiqiy davomi bo‘ldi.
«Hujjat teng huquqlilik, o‘zaro hurmat, ishonch va bir-birining manfaatlarini hisobga olish tamoyillariga asoslangan ikki tomonlama munosabatlarning yuqori darajasini rasman mustahkamlaydi. Bu siyosiy, savdo-iqtisodiy, investitsiyaviy, madaniy-gumanitar sohalarda, shuningdek xavfsizlik va zamonaviy tahdid hamda xatarlarga qarshi kurash yo‘nalishlaridagi hamkorlikka qo‘shimcha turtki beradi», — dedi Lukashenko.
Savdo hajmi bir milliard dollarga yaqinlashmoqda
Muzokaralarning markaziy mavzusi iqtisodiyot bo‘ldi.
O‘zbekiston tomoni ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi besh yil ichida ikki davlat o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi qariyb uch baravar oshib, deyarli 1 milliard dollarga yetgan. 2026-yil boshidan buyon esa savdo hajmi yana 30 foizga ko‘paygan.
Hozirgi vaqtda qariyb 360 ta qo‘shma korxona faoliyat yuritmoqda.
«Birinchi marta o‘zim bilan shunday delegatsiyani olib keldim — bugun Minskda O‘zbekistonning 230 ta kompaniyasi va tadbirkori bor. Forum eng yuqori darajada o‘tdi. Juda ko‘p istiqbolli loyihalar mavjud», — dedi Mirziyoyev.
Tomonlar yangi maqsad sifatida o‘zaro savdo hajmini 2 milliard dollargacha yetkazishni belgiladilar.
Bu vazifaga erishish uchun hukumatlar 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan kompleks harakatlar rejasini tayyorladilar.
Lukashenko Minsk O‘zbekistonni postsovet makonidagi eng muhim hamkorlardan biri sifatida ko‘rishini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, O‘zbekiston Belarusning asosiy xorijiy hamkorlari o‘ntaligiga kiradi, MDH davlatlari orasida esa uchinchi o‘rinni egallaydi.
Belarus Prezidenti avval Belarus va O‘zbekiston oldiga tovar ayirboshlash hajmini 1 milliard dollarga yetkazish vazifasi qo‘yilgan bo‘lsa, endilikda mamlakatlar 2 milliard dollarlik ko‘rsatkichga yo‘naltirilganini qayd etdi.
Lukashenkoning O‘zbekiston bilan hamkorlikdan uchinchi mamlakatlar bozorlarida qo‘shma loyihalarni ilgari surish uchun foydalanish niyati haqidagi bayonoti ham muhim signal bo‘ldi. Belarus rahbari bunday ishlar allaqachon boshlanganini aytdi, biroq qaysi davlatlar nazarda tutilayotganiga aniqlik kiritmadi.
«Qo‘shma loyihalardan tashqari (…) sizlarning yordamingiz bilan uchinchi mamlakatlarga ham chiqishimiz juda muhim, ayniqsa O‘zbekistonga yaqin bo‘lgan davlatlarga. U yerda qiziqish juda katta va biz birgalikda ishlaymiz. Qolaversa, bu ishlar allaqachon boshlangan», — dedi Lukashenko.
Mashinasozlik va sanoat kooperatsiyasi
Tomonlar sanoat hamkorligiga alohida e’tibor qaratdilar.
Belarus o‘z texnikasi ishlab chiqarishini O‘zbekistonda kengaytirishdan manfaatdor. Lukashenko qo‘shma korxona allaqachon 130 tonnalik BELAZ kon samosvallarini ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yganini va yanada og‘ir modellarga o‘tishga tayyor ekanini ma’lum qildi.
Bir yil davomida O‘zbekistonda Minsk traktor zavodi (MTZ) ishlab chiqargan qariyb 1300 ta traktor yig‘ilgan bo‘lib, kelajakda bu ko‘rsatkich yiliga 3 ming donagacha yetishi mumkin.
Belarus rahbari kooperatsiya O‘zbekistonning texnologik rivojlanishiga ham xizmat qilayotganini ta’kidladi.
«Ularning eng muhimlaridan biri ishlab chiqarish kooperatsiyasi bo‘lib, u O‘zbekistonning texnologik suverenitetiga salmoqli hissa qo‘shmoqda», — dedi Lukashenko.
Ustuvor yo‘nalishlar qatoriga elektrotexnika, mikroelektronika, farmatsevtika, yengil sanoat va mebel ishlab chiqarish ham kiritildi.
Energetika, atom elektr stansiyasi va neft-kimyo
Hamkorlikning eng muhim yo‘nalishlaridan biri energetika bo‘ldi.
O‘zbekiston o‘zining birinchi atom elektr stansiyasi va unga bog‘liq infratuzilmani qurishda Belarus tajribasidan foydalanishga qiziqish bildirayotganini rasman tasdiqladi.
Belarus allaqachon Rossiya ishtirokida qurilgan o‘z atom elektr stansiyasiga ega va Toshkent bilan o‘z tajribasi hamda kadrlar salohiyatini bo‘lishishga tayyor.
Lukashenko energetika tizimlarini avtomatlashtirish va raqamlashtirish sohasida ham hamkorlik qilishga tayyor ekanini alohida ta’kidladi.
Bundan tashqari, Belarus tomoni neft-kimyo mahsulotlari yetkazib berishni kengaytirishni taklif qildi.
Jahon energetika bozorlaridagi o‘zgaruvchanlik va mintaqada yoqilg‘i ta’minoti bilan bog‘liq davriy muammolar fonida Belarus O‘zbekistonga oziq-ovqat va sanoat mahsulotlari bilan bir qatorda neft-kimyo majmuasi mahsulotlarini ham barqaror yetkazib berishni taklif qilmoqda.
Mehnat migratsiyasi yangi bosqichga chiqmoqda
Tashrifning eng muhim amaliy natijalaridan biri O‘zbekiston fuqarolarini Belarusda vaqtinchalik ishlash uchun uyushgan tarzda yollash va ishga joylashtirish to‘g‘risidagi bitimning imzolanishi bo‘ldi.
Mazkur hujjat o‘zbek ishchilarini Belarus mehnat bozoriga jalb etishning rasmiy mexanizmini yaratadi.
So‘nggi yillarda Belarus demografik muammolar va aholining katta miqdorda emigratsiya qilishi tufayli ishchi kuchi tanqisligiga duch kelmoqda. Shu sababli mamlakat rahbariyati mehnat migrantlarini kadrlar salohiyatini to‘ldirish manbalaridan biri sifatida tobora faolroq ko‘rib chiqmoqda.
Lukashenko amalda o‘zbekistonliklarni ishlashga ochiq taklif qildi.
«Kelinglar, birgalikda ishlaylik. Belarusliklar o‘zbeklarga juda yaxshi munosabatda. Xuddi O‘zbekiston fuqarolari belaruslarga qanday munosabatda bo‘lsa, shunday», — dedi u.
O‘zbekiston uchun mehnat migratsiyasi masalasi strategik ahamiyatga ega. Migratsiya yo‘nalishlari asta-sekin diversifikatsiya qilinayotganiga qaramay, mamlakatning millionlab fuqarolari hanuz Rossiyada ish izlamoqda. Yangi bitim esa an’anaviy Rossiya bozoridan tashqarida ham ish topish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat xavfsizligi
Muzokaralarning yana bir muhim yo‘nalishi qishloq xo‘jaligi bo‘ldi.
Belarus O‘zbekistonga chorvachilik, parrandachilik va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash sohalarida hamkorlikni kengaytirishni taklif qildi.
Aniq loyihalar qatorida Toshkent viloyatida parrandachilik majmuasini rivojlantirish va belarus hududida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishlarini tashkil etish uchun o‘zbek investorlarini jalb qilish masalalari bor.
Minsk, shuningdek, O‘zbekistonga go‘sht, sut mahsulotlari, shakar, yog‘ va davlat zaxiralari uchun mo‘ljallangan boshqa mahsulotlarni yetkazib berishga tayyorligini bildirdi.
Global ta’minot zanjirlari bilan bog‘liq xavflar kuchayib borayotgan bir paytda oziq-ovqat xavfsizligi masalalari har ikki davlat uchun tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Keng qamrovli hujjatlar paketi
Strategik sheriklik to‘g‘risidagi deklaratsiyadan tashqari, tomonlar o‘ndan ortiq hujjatlarni imzoladilar.
Ular orasida:
- 2030-yilgacha mo‘ljallangan savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish rejasi;
- mehnat migratsiyasi to‘g‘risidagi bitim;
- tashqi ishlar vazirliklari o‘rtasidagi maslahatlashuvlar dasturi;
- o‘rmon xo‘jaligi sohasidagi hamkorlik bitimi;
- agro-sanoat majmuasi bo‘yicha yo‘l xaritasi;
- turizm sohasidagi hamkorlik hujjati;
- aholini ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha memorandum;
- ikki davlat ilmiy muassasalari o‘rtasidagi memorandumlar;
- madaniy va ta’lim almashinuvi dasturlari.
Bundan tashqari, joriy yil oxirigacha turizm, tibbiyot va ta’lim forumlarini o‘tkazish bo‘yicha ham kelishuvlarga erishildi.
«Aleksandr Grigoryevich bilan biz bu masalalarni eng yuqori nazorat darajasida — prezidentlar darajasida kuzatib borishga kelishib oldik», — dedi Mirziyoyev.
Moskva bilan aloqalar va mustaqil kun tartibi o‘rtasidagi muvozanat
Mirziyoyevning Minskga tashrifi O‘zbekiston Rossiyaning ittifoqchilari bilan aloqalarni mustahkamlashda davom etayotganini, shu bilan birga o‘zining ko‘p vektorli tashqi siyosatidan voz kechmayotganini ko‘rsatdi.
Ukraina, Rossiya yoki G‘arb bilan munosabatlar haqida keskin geosiyosiy bayonotlar yangramagan bo‘lsa-da, muzokaralar ikki davlatning o‘zgarib borayotgan xalqaro tartibga iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirish, ishlab chiqarish zanjirlarini rivojlantirish va transport-logistika aloqalarini kengaytirish orqali moslashishga intilayotganini namoyish etdi.
Belarus uchun Markaziy Osiyoning eng yirik davlati bilan sheriklik tashqi iqtisodiy cheklovlarning bir qismini qoplash imkoniyatini yaratadi. O‘zbekiston uchun esa bu yangi bozorlar, texnologiyalar, ish o‘rinlari va mehnat migratsiyasi uchun qo‘shimcha yo‘nalishlarni anglatadi.
9-iyul kuni Minskda imzolangan Strategik sheriklik to‘g‘risidagi deklaratsiya ushbu yo‘nalishni rasman mustahkamladi.
Muzokaralar va hujjatlarni imzolash marosimlari yakunlangach, Belarus Prezidenti Aleksandr Lukashenko O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevni Minsk aeroportida kuzatib qo‘ydi.
Shuningdek o‘qing: