O‘zbekiston Markaziy banki va Bosh prokuratura huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti tijorat banklarida ichki nazorat qoidalariga o‘zgartirishlar qabul qildi. Ular pul o‘tkazmalari, bank kartalari bo‘yicha operatsiyalar va mijozlarni identifikatsiya qilishni kuzatish talablari hajmini sezilarli darajada kengaytiradi.
Hujjat (quyida biriktirilgan) 2026 yil 15–16 aprel kunlari imzolangan, 8 may kuni ro‘yxatdan o‘tkazilgan va rasmiy e’lon qilinganidan uch oy o‘tib — 2026 yil 9 avgustda kuchga kiradi.
O‘zgarishlar jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirg‘in qurollarini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurash qoidalariga taalluqli.
Amalda ushbu tuzatishlar davlat va banklarning mamlakat ichidagi hamda undan tashqaridagi pul mablag‘lari harakati ustidan nazoratini kuchaytiradi.
Gap, avvalo, O‘zbekistonda kundalik hisob-kitoblar hamda jismoniy shaxslar o‘rtasidagi norasmiy pul o‘tkazmalarida keng qo‘llanadigan karta o‘tkazmalari bozori haqida bormoqda. 30 kun davomida amalga oshirilgan yirik P2P-operatsiyalar qo‘shimcha monitoring ostiga olinadi.
Asosiy yangiliklardan biri bank kartalari va elektron hamyonlar orqali amalga oshiriladigan o‘tkazmalarga taalluqli. Banklar mijoz mobil ilova orqali bir yoki bir nechta karta yoxud elektron hamyonga 30 kun ichida 500 bazaviy hisoblash miqdoridan ortiq mablag‘ o‘tkazgan operatsiyalarga alohida e’tibor qaratishi shart bo‘ladi. Xuddi shunday nazorat karta hisobiga tushadigan mablag‘larga ham joriy etiladi — agar kiruvchi o‘tkazmalar umumiy summasi shu davr ichida 1000 BHMga yetsa.
Maqola e’lon qilingan kundagi holatga ko‘ra, O‘zbekistonda BHM 412 000 so‘mni tashkil etadi (Markaziy bank kursi bo‘yicha taxminan 34 dollar).
Eskrou hisoblari orqali amalga oshiriladigan ko‘chmas mulk va transport vositalari bilan bog‘liq bitimlar uchun istisno nazarda tutilgan.
Amalda tuzatishlar banklar pul o‘tkazmalari bo‘yicha yig‘ishi va uzatishi shart bo‘lgan ma’lumotlar hajmini sezilarli kengaytiradi. Mijozning ismi va identifikatorlaridan tashqari, yashash manzili, tug‘ilgan sana, karta yoki hisob raqami, shuningdek mablag‘larning jo‘natuvchidan qabul qiluvchiga qadar harakatini kuzatishga imkon beruvchi noyob operatsiya kodlari ham talab etiladi. Yangi talablar xalqaro o‘tkazmalar bilan bir qatorda ichki o‘tkazmalarning bir qismiga ham tatbiq etiladi.
Jismoniy shaxslar uchun endi ism, familiya, otasining ismi, yashash manzili, tug‘ilgan sana, ID-karta yoki biometrik pasport ma’lumotlari, shuningdek o‘tkazmani jo‘natuvchidan qabul qiluvchigacha kuzatishga imkon beruvchi operatsiya identifikatorlarini uzatish talab qilinadi.
Ichki elektron o‘tkazmalar uchun alohida talablar joriy qilinadi. Agar operatsiya summasi 25 BHMdan oshsa, banklar jo‘natuvchi va qabul qiluvchi haqidagi ma’lumotlarni xalqaro o‘tkazmalarga o‘xshash qoidalar asosida uzatishi kerak bo‘ladi.
Bundan tashqari, banklar tovar va xizmatlar uchun to‘lov amalga oshirilganda bank kartasi raqamini kuzatish imkoniyatini ta’minlashi, naqd pul yechib olishda esa mijozning bank hisobvarag‘i yoki karta raqamini moliyaviy muassasaga taqdim etishi shart bo‘ladi. O‘zbekiston tashqarisidagi operatsiyalar bo‘yicha mijoz haqidagi ma’lumotlar xorijiy moliyaviy muassasaga so‘rovdan keyin uch ish kunidan kechiktirmay taqdim etilishi kerak.
Hujjatga алғаш бор FATF — Pul yuvishga qarshi moliyaviy choralarni ishlab chiqish guruhi tomonidan kuchaytirilgan monitoring ostidagi davlatlar haqida alohida eslatma kiritildi. Bunday davlatlar bilan bog‘liq operatsiyalar 30 kun ichida 1000 BHMga yetsa, shubhali deb hisoblanadi.
FATF tomonidan kuchaytirilgan monitoring ostidagi davlatlar toifasining mustahkamlanishi O‘zbekiston moliyaviy tartibga solish tizimining pul yuvishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi xalqaro standartlarga yaqinlashishda davom etayotganini aks ettiradi.
Tuzatishlar mijozlarni tekshirish talablarini ham kuchaytiradi. Banklar yuridik shaxslarning mulkchilik va boshqaruv tuzilmasini tushunishi, mablag‘larning kelib chiqishini, operatsiya ishtirokchilari o‘rtasidagi aloqalarni va ularning ishbilarmonlik obro‘sini ochiq manbalar orqali tahlil qilishi shart bo‘ladi.
Tuzatishlar yashirin moliyaviy monitoring imkoniyatlarini kengaytiradi. Agar bunday ma’lumotni oshkor qilish tekshiruvga xalaqit berishi mumkin bo‘lsa, banklarga yuzaga kelgan shubhalar haqida mijozni xabardor qilmaslikka ruxsat beriladi. Bunday holatda ma’lumotlar vakolatli davlat organiga yuborilishi kerak.
Alohida band banklarga standart mijoz tekshiruvini o‘tkazmaslikka imkon beradi, agar bu ehtimoliy pul yuvish yoki terrorizmni moliyalashtirish haqidagi shubhalarning oshkor bo‘lishiga olib kelishi mumkin bo‘lsa. Shubhali operatsiya haqida moliyaviy tashkilot vakolatli davlat organiga xabar yuborishi shart.
Yangi qoidalar voyaga yetmagan mijozlarga ham taalluqli. 16 yoshdan kichik shaxslarning hisobvaraqlari bo‘yicha operatsiyalar ikki ish kuni davomida tushumlar, yechib olish yoki mablag‘larni hisobdan chiqarish summasi 40 BHMdan oshsa, nazorat ostiga olinadi.
Hujjat mijozlarni raqamli identifikatsiya qilishdan foydalanishni ham mustahkamlaydi. Banklar shaxsni elektron xizmatlar, jumladan Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali va “Ijtimoiy karta” ilovasi orqali tasdiqlashi mumkin bo‘ladi.
Hujjat bank tizimi ichidagi moliyaviy operatsiyalarning to‘liq kuzatilishi tendensiyasini kuchaytiradi. Tijorat banklari bank kartalari bo‘yicha operatsiyalarni ham o‘z ichiga olgan holda moliyaviy muassasalar o‘rtasidagi o‘tkazmalar va mablag‘lar harakatini kuzatish imkoniyatini ta’minlashi shart.
Shu bilan birga, yangi qoidalarga ko‘ra, fuqarolar banklarda 500 AQSh dollarigacha bo‘lgan naqd xorijiy valyutani pasport, ID-karta yoki shaxsni tasdiqlovchi boshqa hujjatlarsiz sotib olishi mumkin bo‘ladi. Avval bu limit 100 dollar edi.
Tuzatishlar O‘zbekiston moliyaviy tartibga solish tizimining FATF xalqaro standartlariga yaqinlashuvi davom etayotgan bir paytda qabul qilindi. So‘nggi yillarda mamlakat hokimiyati bank tizimida raqamli nazorat mexanizmlarini va moliyaviy operatsiyalar shaffofligi talablarini izchil kengaytirib bormoqda.
Umuman olganda, o‘zgarishlar O‘zbekistonda bank operatsiyalari ustidan nazoratning yanada kuchayishini, mijozlarni raqamli identifikatsiya qilish kengayishini va moliyaviy o‘tkazmalardagi anonimlik darajasi pasayishini anglatadi. Shu bilan birga, ayrim chegaraviy ko‘rsatkichlar oshirildi, bu esa kichik operatsiyalar bo‘yicha tekshiruvlar hajmini kamaytirishi mumkin.
Tegishli maqolalar: