O‘zbekistonda sudyalar birinchi marta besh yillik sinov muddatidan so‘ng muddatsiz vakolat oladi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2025-yil 24-noyabrdagi PF-227-sonli yangi farmoni sud hokimiyati arxitekturasining o‘zini o‘zgartiradi: navbatdagi muddatlarga tayinlash amaliyoti bekor qilinadi, sudyaning almashinmasligi prinsipi joriy etiladi. Bu prinsip kelajakdagi qonunda mustahkamlanishi kutilmoqda.
Ushbu islohotning qonunchilik jihatdan rasmiylashtirilishi 2026-yilda kutilmoqda. U sud tizimining mustaqilligini mustahkamlash va uni xalqaro adolat standartlariga yaqinlashtirishga qaratilgan.
Prezidentning “Sudyalar hamjamiyati organlari faoliyatining samaradorligi va ochiqligini oshirish hamda sud mustaqilligi kafolatlarini yanada kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi farmoni
2025-yil 24-noyabrdagi farmon (to‘liq matn quyida biriktirilgan faylda) sudyalarni tayinlashning yangi modeliga o‘tishni belgilaydi: nomzod uchun besh yillik muddat va undan keyingi muddatsiz lavozimda ishlash huquqi. Bu konstruktsiya sudyalarni qayta tasdiqlash jarayoniga bog‘liqlikni yo‘qotishga va almashinmaslik prinsipini rasmiylashtirishga xizmat qiladi.
Hujjat, shuningdek, Sudyalar oliy kengashining vakolatlarini kengaytirishni nazarda tutadi. Unga malaka hay’atlari qarorlarini qayta ko‘rib chiqish va o‘z tuzilmasini tasdiqlash huquqi beriladi. Kengash rasmiy saytida bo‘sh ish o‘rinlari va tanlovlar haqidagi ma’lumotlarni e’lon qilish majburiyati birinchi marta joriy etiladi. Bu kadr jarayonlarining shaffofligini oshirishi kerak.
Islohotning alohida bo‘lagi intizomiy javobgarlikka taalluqli. Sudyalar ish ko‘rib chiqilayotganda himoya huquqini saqlab qoladi, biroq yangi ta’sir chorasi sifatida pastroq lavozimga o‘tkazish va intizomiy jazo amal qilayotgan davrda lavozim bo‘yicha ko‘tarilishni cheklash joriy etiladi.
Farmon matnida ijtimoiy masalalar ham aks ettirilgan. 2030-yilga kelib sudyalar korpusida ayollar ulushi kamida 30 foiz bo‘lishi kerak (“O‘zbekiston — 2030” strategiyasiga bog‘langan). Buning uchun Odil sudlov akademiyasida o‘qitish bo‘yicha kvotalar va Ayol sudyalar assotsiatsiyasini tashkil etish nazarda tutilgan.
Islohotning texnologik qismi raqamlashtirish bilan bog‘liq. Sudyalarni tanlash va baholash tizimiga sun’iy intellekt joriy etilishi, shuningdek nomzodlarning psixologik portretini tahlil qiluvchi elektron dasturlar qo‘llanishi rejalashtirilgan.
Shu tariqa, farmon muddatsizlikni intizomiy cheklovlar bilan uyg‘unlashtirgan, kadr jarayonlari esa yanada rasmiylashtirilgan va texnologik bo‘lgan yangi sud tizimi modelini shakllantiradi.
Qaysi davlatlarda sudyalar umrbod yoki muddatsiz tayinlanadi
- AQSh: federal sudyalar va Oliy sud sudyalari Senat roziligi bilan prezident tomonidan umrbod tayinlanadi.
- Kanada: Oliy sud sudyalari 75 yoshga yetguniga qadar tayinlanadi — amalda bu umrbod muddat.
- Buyuk Britaniya: sudyalar majburiy nafaqaga chiqish yoshigacha (70 yosh) tayinlanadi, bu ham uzoq muddatli mustaqillik beradi.
- Germaniya: Federal Konstitutsiyaviy sud sudyalari 12 yilga qayta saylanmaslik sharti bilan tayinlanadi — bu ham mustaqillikni himoya qilish shakli. Boshqa sudyalar (Konstitutsiyaviy suddan tashqari) uchun umrbod tayinlash prinsipi amal qiladi: odatda 3 yillik sinov davridan so‘ng ular “umrga” tayinlanishi mumkin, lekin barcha sudyalar belgilangan nafaqaga chiqish yoshiga yetganda iste’foga chiqishlari shart.
| Davlat | Sudyalarni tayinlash muddati | Mustaqillik xususiyatlari |
|---|---|---|
| AQSh | Umrbod (federal va Oliy sud) | Maksimal mustaqillik: sudya qayta tasdiqlashga bog‘liq emas. Ammo tayinlash jarayoni keskin siyosiylashgan. |
| Kanada | 75 yoshgacha (Oliy sud) | Uzoq muddatli mustaqillik, ammo yosh chegarasi bor. |
| Buyuk Britaniya | 70 yoshgacha | Mustaqillik ta’minlanadi, lekin yosh senziga bog‘langan. |
| Germaniya | Konstitutsiyaviy sud: 12 yil, qayta saylanmaslik | Mustaqillik yuqori, chunki vakolat uzaytirilishiga bog‘liqlik yo‘q. |
Umrbod tayinlashning mustaqillikka ta’siri
Ijobiy tomonlar:
- Sudya uni qayta tasdiqlashi mumkin bo‘lgan siyosiy hokimiyatga bog‘liq emas.
- Hokimiyatga yoqmaydigan, ammo qonun va Konstitutsiyaga mos qarorlar qabul qilish imkoniyati.
- Sud tizimining barqarorligi va tajriba to‘planishi.
Salbiy tomonlar:
- Konservatizm xavfi: umrbod sudyalar uzoq vaqt eskirgan qarashlarni saqlab qolishi mumkin.
- Hisobdorlikning sustligi: sudya noo‘rin harakat qilsa, uni chetlashtirish qiyin bo‘lishi mumkin.
- Tayinlash jarayonining siyosiylashuvi: sudya uzoq vaqt qolgani uchun tayinlash bo‘yicha kurash keskinlashadi.
Umrbod yoki muddatsiz tayinlash sud hokimiyatining mustaqilligini ta’minlashning asosiy mexanizmlaridan biridir, biroq suiiste’mollarning oldini olish uchun qo‘shimcha kafolatlar (etika nazorati, impichment tartibi yoki intizomiy javobgarlik) talab etiladi.
Umrbod sudyalar muhim qarorlarga qanday ta’sir ko‘rsatganiga misollar (bizningcha)
- AQSh, Oliy sud
- Brown v. Board of Education (1954) — umrbod tayinlangan sudyalar maktablarda irqiy segregatsiyani bekor qilish qarorini qabul qildi. Bu janubiy shtatlarda juda ommabop bo‘lmagan, ammo sud mustaqilligi jamiyatni o‘zgartirgan qarorni chiqarishga imkon berdi.
- Roe v. Wade (1973) — ayollarning abort huquqiga oid qaror. Sudyalar lavozimni yo‘qotish xavfisiz uni qabul qila oldi, garchi u kuchli siyosiy bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan bo‘lsa ham.
- Bush v. Gore (2000) — Florida ovozlarini qayta sanash bo‘yicha qaror amalda prezidentlik saylovlari natijasini belgilab berdi. Bu qaror umrbod sudyalar qanchalik siyosiy ta’sirga ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi.
- Dobbs v. Jackson (2022) — Roe v. Wade qarorining qariyb 50 yildan so‘ng bekor qilinishi. Umrbod tayinlangan sudyalar siyosiy tayinlovlarning uzoq muddatli oqibatlarini aks ettirgan holda huquqiy haqiqatni tubdan o‘zgartirdi.
Umrbod yoki uzoq muddatli tayinlash sudyalarga amaldagi siyosiy hokimiyat yoki jamoatchilik fikriga zid bo‘lishi mumkin bo‘lgan, ammo uzoq muddatli huquqiy tizimni shakllantiruvchi qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Bu sud hokimiyatini barqarorlashtiruvchi omilga aylantiradi, lekin tayinlash jarayonini siyosiy kurashning strategik nuqtasiga aylantirishi ham mumkin.