O‘zbekistonda «O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi to‘g‘risida»gi Konstitutsiyaviy qonun qabul qilindi. Mazkur hujjat ilk bor davlat hokimiyati tizimidagi eng muhim institutlardan birining maqomi, vakolatlari va tuzilmasini batafsil belgilab berdi.
Prezident tomonidan imzolangan hujjat Prezident Administratsiyasining vazifalarini shunchaki tavsiflab bermaydi. U Administratsiyani davlat boshqaruvi tizimida muvofiqlashtirish, nazorat va kadrlar siyosatiga ta’sir ko‘rsatish bo‘yicha konstitutsiyaviy maqomga ega alohida markazga aylantiradi. Qonun, shuningdek, Administratsiyaning ayrim xodimlariga misli ko‘rilmagan daxlsizlik va immunitet kafolatlarini beradi.
O‘zbekiston Konstitutsiyasiga ko‘ra, prezident o‘z vakolatlarini amalga oshirishni ta’minlash uchun Prezident «Administratsiyasini shakllantiradi». Yangi Konstitutsiyaviy qonun ilk bor Administratsiyaning vakolatlari, faoliyatini tashkil etish tartibi va xodimlariga beriladigan kafolatlarni konstitutsiyaviy qonunchilik darajasida batafsil tartibga soladi.
Prezidentning rasmiy saytida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Administratsiya 2018-yilda tashkil etilgan bo‘lib, davlat rahbari faoliyatining axborot-tahliliy hamda tashkiliy-nazorat jihatdan ta’minlanishini amalga oshiradi.
Administratsiya rahbarining farmoyishlari butun mamlakat uchun majburiy bo‘ladi
Qonunning eng muhim normalaridan biri Administratsiya rahbariga davlat organlari va mansabdor shaxslar bajarishi shart bo‘lgan farmoyishlar chiqarish huquqining berilishidir.
«Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida»gi qonunga kiritilgan o‘zgartirishlar yangi turdagi hujjatni — «O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi Rahbarining farmoyishlari»ni joriy etadi.
Yangi 121-moddada quyidagicha belgilangan:
«O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi Rahbari … barcha davlat organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan farmoyishlar qabul qiladi».
Bu Administratsiya rahbari mamlakat hududidagi barcha davlat organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va mansabdor shaxslar uchun majburiy bo‘lgan farmoyishlarni qabul qilishi mumkinligini anglatadi.
Avval bunday vakolat, asosan, prezident va Vazirlar Mahkamasiga tegishli edi. Konstitutsiyada prezident butun respublika hududida majburiy kuchga ega bo‘lgan farmonlar, qarorlar va farmoyishlar chiqarishi belgilangan.
Hukumat va hududlar ustidan nazorat
Qonun Administratsiyaning prezident qarorlari ijrosi ustidan nazorat qilish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi.
Hujjatga ko‘ra, Administratsiya Vazirlar Mahkamasining idoralararo hamkorligini muvofiqlashtirish, prezident topshiriqlari ijrosini monitoring qilish va hukumat faoliyati samaradorligini tahlil qilishda ishtirok etish huquqiga ega bo‘ladi.
Alohida norma Administratsiya rahbari yoki vakolatli xodimlarga Vazirlar Mahkamasi, uning Rayosati, komissiyalari, kengashlari va boshqa kollegial organlar majlislarida o‘z taklif va mulohazalari bilan ishtirok etish huquqini beradi.
Hududlar bo‘yicha vakolatlar ham kengaytirilmoqda. Qonun Administratsiyaga viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari faoliyatini davlat siyosatini amalga oshirish va prezident qarorlari ijrosi masalalarida muvofiqlashtirish, monitoring qilish hamda nazorat qilish vakolatini beradi.
Bundan tashqari, Administratsiya hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy holatini tizimli tahlil qilish va prezidentga takliflar kiritish huquqiga ega bo‘ladi.
Strategik loyihalar Administratsiya nazoratida
Qonunning alohida moddasi strategik va ustuvor loyihalarga bag‘ishlangan.
Unda Administratsiya:
«muvofiqlashtiradi, monitoring va nazorat qiladi»
deb belgilangan.
Gap prezident tomonidan strategik yoki ustuvor deb e’tirof etilgan investitsiya, infratuzilma, sanoat, energetika, transport va ijtimoiy loyihalar haqida bormoqda.
Bunday loyihalar ro‘yxati, ularning samaradorlik ko‘rsatkichlari, amalga oshirish bosqichlari va muddatlari Administratsiya rahbari tomonidan tasdiqlanadi.
Administratsiya rahbari Xavfsizlik kengashi raisi o‘rinbosariga aylanadi
Qonunning yana bir muhim yangiligi 14-moddada aks etgan.
Unda to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyidagicha yozilgan:
«O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Xavfsizlik kengashi Raisining o‘rinbosari hisoblanadi».
Mazkur norma Prezident Administratsiyasi rahbari O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Xavfsizlik kengashi raisining o‘rinbosari ekanini belgilaydi.
Qonun, shuningdek, Administratsiyaga Xavfsizlik kengashi faoliyatini muvofiqlashtirish, uning majlislarini tayyorlash va qabul qilingan qarorlar ijrosi ustidan nazoratni tashkil etish vakolatini beradi.
Hozirda Prezident Administratsiyasi rahbari lavozimini Saida Mirziyoyeva egallab turibdi. Shu tariqa, yangi qonun Administratsiya rahbariga davlat boshqaruvi tizimidagi kengaytirilgan vakolatlar bilan birga mamlakat Xavfsizlik kengashi raisi o‘rinbosari maqomini ham beradi.
Sud-huquq islohotlaridagi rol
Yana bir e’tiborga molik yangilik sud tizimiga taalluqlidir.
Qonunga ko‘ra, Administratsiya:
«sud-huquq sohasidagi islohotlarni muvofiqlashtiradi».
Bundan tashqari, u sud tizimini isloh qilish va sudlar hamda sudyalar hamjamiyati organlari faoliyati uchun sharoitlarni yaxshilash bo‘yicha takliflar ishlab chiqish huquqiga ega bo‘ladi.
Korrupsiyaga qarshi bo‘linmalar Administratsiya nazoratiga o‘tadi
Qonundagi komplayens va korrupsiyaga qarshi nazoratga oid qoidalar ham alohida e’tibor tortadi.
Hujjatga ko‘ra, davlat organlarining ichki korrupsiyaga qarshi nazorat bo‘linmalari faoliyati Administratsiyaning Komplayens xizmati tomonidan muvofiqlashtiriladi.
Bundan tashqari, respublika darajasidagi davlat organlari rahbarlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat bo‘yicha o‘rinbosarlari hamda maslahatchilari Administratsiya rahbari tomonidan lavozimga tayinlanadi va lavozimidan ozod etiladi.
Qonunda bunday xodimlar:
«Administratsiyaning vakili maqomiga ega bo‘ladi»
deb belgilangan.
Umrbod diplomatik pasportlar
Jamoatchilikda eng katta qiziqish uyg‘otishi mumkin bo‘lgan normalardan biri Administratsiya xodimlari uchun kafolatlarga oid bobdir.
24-moddaga muvofiq, Administratsiyaning mansabdor shaxslari va ularning oila a’zolariga — turmush o‘rtog‘i, farzandlari va ota-onasiga — umrbod biometrik diplomatik pasportlar beriladi.
Qonunda shunday deyiladi:
«umrbod … biometrik diplomatik pasportlar beriladi».
Boshqaruv xodimlari uchun esa bunday pasportlar Administratsiyadagi faoliyati davomida amal qiladi.
Bundan tashqari, xodimlar va ularning oila a’zolari xavfsizlik, tibbiy xizmat hamda ijtimoiy himoya bo‘yicha maxsus kafolatlarga ega bo‘ladi.
Qonun Administratsiyaning mansabdor shaxslari doirasini ham belgilab beradi. Ularga Administratsiya rahbari va uning shartnoma asosida jalb qilinadigan maslahatchilari, Prezident yordamchisi, Administratsiya rahbarining o‘rinbosarlari, rahbar kotibiyati mudiri, Prezident maslahatchilari, ularning birinchi o‘rinbosarlari va o‘rinbosarlari, Prezident vakillari, shuningdek Administratsiya tarkibiy bo‘linmalari boshliqlari hamda ularning birinchi o‘rinbosarlari va o‘rinbosarlari kiradi.
Administratsiyaning boshqaruv va xizmatchi xodimlari lavozimlari ro‘yxati esa alohida nizom bilan belgilanadi.
Immunitet va daxlsizlik
Qonunning eng noodatiy qoidalari 25-moddada jamlangan.
Unda bevosita shunday deyiladi:
«Administratsiyaning mansabdor shaxslari va boshqaruv xodimlari daxlsizlikka hamda immunitetga ega bo‘ladi».
Ya’ni Administratsiyaning mansabdor shaxslari va boshqaruv xodimlari daxlsizlik hamda immunitetga ega bo‘ladi.
Daxlsizlik quyidagilarga tatbiq etiladi:
- turar joyga;
- xizmat xonalariga;
- transport vositalariga;
- yozishmalar va xat-xabarlarga;
- elektron ma’lumotlarga;
- hujjatlarga;
- aloqa vositalariga.
Daxlsizlik Administratsiyaning mansabdor shaxslari va boshqaruv xodimlarining shaxsiy hayotiga, shuningdek ularning oila a’zolari — turmush o‘rtog‘i, farzandlari va ota-onalarining hayotiga ham tatbiq etiladi.
Yana bir e’tiborga molik norma Administratsiyaning mansabdor shaxslariga nisbatan:
«jinoyat ishi qo‘zg‘atishga … yo‘l qo‘yilmaydi»
degan qoidani belgilaydi.
Bu ularga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atish, tezkor-qidiruv tadbirlarini o‘tkazish, tergov harakatlarini amalga oshirish va ma’muriy qamoq qo‘llash mumkin emasligini anglatadi.
Boshqaruv xodimlari uchun esa alohida tartib nazarda tutilgan. Ularga nisbatan jinoyat ishini faqat Bosh prokuror qo‘zg‘atishi mumkin, bunday ishlar esa Oliy sud tomonidan ko‘rib chiqiladi.
Ishdan bo‘shatilgandan keyingi immunitet
Qonun ushbu kafolatlarni faqat xizmat davri bilan cheklamaydi.
Unda mansabdor shaxslar uchun:
«umrbod»
va boshqaruv xodimlari uchun:
«besh yil davomida»
degan qoida belgilangan.
Boshqacha aytganda, Administratsiyaning mansabdor shaxslari immunitetni umrbod saqlab qoladi, boshqaruv xodimlari esa lavozimidan ketganidan keyin besh yil davomida ushbu maqomga ega bo‘ladi.
Alohida norma kelajakda qonunchilikka bunday kafolatlarni qisqartiruvchi yoki bekor qiluvchi o‘zgartirishlar kiritilgan taqdirda ham ular ilgari ushbu maqomga ega bo‘lgan shaxslarga tatbiq etilmasligini belgilaydi.
Qonunning siyosiy ahamiyati
Qonun Prezident Administratsiyasiga Saida Mirziyoyeva — Prezident Shavkat Mirziyoyevning katta qizi rahbarlik qilayotgan davrda qabul qilindi.
Hujjat rasman ma’lum bir mansabdor shaxsga emas, balki Administratsiya institutiga taalluqli. Biroq uning normalari Administratsiya rahbarining davlat boshqaruvi tizimidagi rolini sezilarli darajada kuchaytiradi.
Amalda qonun Administratsiyaga davlat rahbari faoliyatini texnik ta’minlash doirasidan ancha keng vakolatlarni beradi. Gap kadrlar siyosatida ishtirok etish, hukumat va hududlar faoliyatini nazorat qilish, strategik loyihalarni muvofiqlashtirish, sud-huquq islohotlariga ta’sir ko‘rsatish hamda korrupsiyaga qarshi komplayens tizimini nazorat qilish haqida bormoqda.
Shu bilan birga, hujjat Administratsiya xodimlari va ularning qarindoshlariga keng huquqiy kafolatlar hamda immunitetlar beradi. Bunday imtiyozlarning ko‘pchiligi davlat xizmatchilarining boshqa toifalari uchun nazarda tutilmagan.
34-moddaga muvofiq, Konstitutsiyaviy qonun rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kirdi. Shu bilan birga, Vazirlar Mahkamasiga qonunosti hujjatlarini yangi qonunga moslashtirish, Adliya vazirligiga esa uning mazmunini aholiga tushuntirish vazifasi yuklatilgan.
Konstitutsiyaviy qonunning to‘liq matni 2026-yil 14-avgust kuni O‘zbekiston Prezidenti rasmiy saytida e’lon qilingan.
Shuningdek o‘qing: