O‘zbekiston hokimiyati 2026-yil oxiriga kelib poytaxtni qat’iy ekologik tartibga solish hududiga aylantirishi kerak bo‘lgan keng ko‘lamli «Toza havo» loyihasini amalga oshirishning faol bosqichiga o‘tmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyevning (№ PF-46) farmoniga ko‘ra, Toshkent rasman «qizil», «sariq» va «yashil» zonalarga bo‘linadi. Biroq ekologik tashqi ko‘rinish ortida ijtimoiy adolat masalalari yashiringan bo‘lib, tanqidchilar buni «elita va plebeylarga bo‘lish» deb atamoqda.
«Uxlab yotgan» islohotning ikkinchi urinish
Transport harakatini cheklash uchun normativ baza O‘zbekistonda bir necha yildan beri mavjud (xususan, Vazirlar Mahkamasining № 750 qarori), biroq hozirgacha bu normalar «uxlab yotgan» holatda qolgan. Yangi farmon qat’iy muddatni belgilaydi: 2026-yil oxirigacha Ekologiya qo‘mitasi shaharni zonalashni yakunlashi, IIV esa barcha avtomobillarga ekologik stikerlar berilishini ta’minlashi shart.
Maqola chop etilgan paytda my.gov.uz portali orqali taxminan 74 000 ta ariza topshirilgan bo‘lib, ulardan qariyb 50 000 ta stiker allaqachon berilgan yoki berishga tayyor. Avvalroq stiker rangi shahar hududlariga kirishni belgilashi aytilgan edi. 2024-yilda hokimiyat taqdim etgan videodagi xaritaga ko‘ra, Mustaqillik maydoni joylashgan nufuzli markaz «yashil» zona bo‘ladi va u yerga faqat eng ekologik transport qo‘yiladi. «Qizil» toifadagi avtomobil egalari uchun toza hududlarga kirish, avvalgi tushuntirishlarga muvofiq, kameralar orqali qayd etiladigan jarimalar bilan tahdid qilinadi.
Eski avtopark ijtimoiy to‘siq sifatida
Muammo ko‘lamini Bosh prokuratura statistikasi tasdiqlaydi: faqat Toshkentning o‘zida 40 yildan ortiq eski bo‘lgan 52 000 dan ortiq avtomobil foydalanilmoqda. Bunday eskirgan mashinalar egalari uchun 2026-yil 1-avgustdan boshlab yangi avtomobillar uchun kredit foizlarini subsidiyalash bilan trade-in dasturi ishga tushiriladi.
Biroq chekka hududlar aholisi uchun yangi mashina sotib olish ko‘pincha hamon yetib bo‘lmas hashamat bo‘lib qolmoqda. Huquqiy paradoks yuzaga keladi: agar avtomobili hudud sinfiga mos kelmasa, «sariq» yoki «yashil» zonada yashovchi fuqaro hatto o‘z hovlisidan chiqib keta oladimi? IQAir ekspertlari ta’kidlashicha, O‘zbekistondagi avtoparkning eskirganligi elektromobillarda yurishni istamaslik bilan emas, balki aholining iqtisodiy ahvoli bilan bog‘liq.
Davlat sektori uchun «avtomobilsiz kunlar»
Farmon intizomiy choralarni ham joriy etadi: 2026-yil 1-maydan boshlab har oy 10 va 25-kunlari «Avtomobilsiz kun» aksiyalari e’lon qilinadi. Bu sanalarda amaldorlarga xizmat transportidan foydalanish qat’iyan taqiqlanadi. E’tiborlisi, davlat muassasalari haydovchilari bu kunlarda ish haqlarini saqlab qoladi, amalda byudjet hisobidan to‘lanadigan majburiy bekor turish yuzaga keladi.
«Segregatsiya»ning texnik reglamenti
Prezidentning mart oyidagi № PF-46 farmonida jarimalarning batafsil jadvali keltirilmagan bo‘lsa-da, filtrlashning texnik mezonlari hukumat tomonidan 2025-yil oxirida belgilangan. Tasdiqlangan tartibga ko‘ra, benzinli avtomobillar uchun «toza» (yashil) toifa Euro-2 va undan yuqori standart hisoblanadi. Dizel avtomobillar uchun talablar qat’iyroq: «yashil» toifa faqat Euro-4 dan boshlanadi.
Bu qiziqarli holatni yuzaga keltiradi: o‘tgan o‘n yilliklarda ishlab chiqarilgan ommaviy o‘zbek avtomobillari (masalan, Nexia-2 yoki Matiz), rasmiy ravishda Euro-2 ga mos kelgani sabab «imtiyozli» ro‘yxatga tushishi mumkin, eski dizel yuk mashinalari va sovet «klassikasi» (Euro-0 va Euro-1) esa «qizil» toifadagi chetlatilganlar qatoriga kiradi.
Ifloslanish realligi: raqamlar cheklovlarga qarshi
IQAir’ning 2025-yilgi hisobotiga ko‘ra, O‘zbekiston ifloslanish bo‘yicha global antireytingda 19-o‘rindan 10-o‘ringa ko‘tarildi. Toshkent dunyoning eng zaharli poytaxtlari orasida 12-o‘rinni egallaydi. Shaharda PM2.5 zarrachalarining o‘rtacha yillik konsentratsiyasi JSST me’yorlaridan 6 martadan ortiq yuqori. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, bu har yili 3 042 ta erta o‘limga olib keladi.
Shu bilan birga, Jahon banki ma’lumotlari faqat transportga qo‘yilgan cheklovlar samaradorligini shubha ostiga qo‘yadi:
- Isitish sektori: 28% ifloslanish.
- Transport: 16%.
- Sanoat: 13%.
- Transchegaraviy chang: 36% gacha (yozda).
Hokimiyat raqamlashtirish haqida hisobot berar ekan, jamoatchilik savol bermoqda: agar markaz chekka hududlardan jismoniy to‘siqlar bilan ajratilmasa, markazdagi havo tozalanadimi? 2024-yilda poytaxtni zonalarga bo‘lish loyihasi boylar va kambag‘allarni ajratib turuvchi Limadagi «sharmandalik devori» bilan taqqoslangan edi. Ikki yil o‘tib, bu antiutopiya aniq texnik konturlar va huquqiy kuchga ega bo‘ldi.
Yangi chora shahar aholisi o‘pkalari uchun najot bo‘ladimi yoki eski transport egalari uchun yangi «kambag‘allik solig‘i»ga aylanadimi — tizim to‘liq ishga tushgach, yaqin vaqt ko‘rsatadi.
Amaliyot: Stikerni qanday olish mumkin?
Xizmat my.gov.uz portalining «Transport» bo‘limida mavjud.
- Ma’lumotlar avtomatik to‘ldiriladi, faqat arizani tasdiqlash kerak.
- Stiker bepul beriladi, pochta orqali yetkazib berish — BHMning 5%.
- Tayyor stiker 10 kun ichida yetkaziladi. Uni old oynaning ichki tomoniga pastki o‘ng burchakka yopishtirish kerak.
Yozuv rasmi: Toshkentning ekologik zonalash bo‘yicha dastlabki xaritasi (2024-yil taqdimotidan skrinshot). Shaharni rasmiy bo‘lish 2026-yil oxirigacha yakunlanishi kerak.