Men, jurnalist va o‘z shaxsiy saytim muallifi, 6-yanvar kuni fojiali yo‘l-transport hodisasi haqida post e’lon qilganimdan so‘ng tajovuz va tahdidlar to‘lqiniga duch keldim: “Fojiali tasodifmi yoki YTH qoidalarining buzilishimi. Haydovchining aybi darajasini tergov aniqlashi kerak — ma’lumki, jinoyat ishi ochilgan. Men hech qanday ‘taqdir jazolari’ga ishonmayman. Ammo bu fojiali holatda ayrim izoh qoldiruvchilar shunday jazolarga ishonadi…” Facebook’dagi postimga YTHda halok bo‘lgan shaxsning onasi joylagan rilsdan skrinshot ham ilova qildim. Unda butun yuzasi bo‘ylab katta “Z” harfi tushirilgan futbolka ko‘rinadi. Men bu futbolkani ukrainaliklar genotsidining reklamasi deb atadim.
Shundan so‘ng Facebook’ning O‘zbekiston segmentida Z-mafkurasi tarafdorlari faollashdi. Postlarim ostida yuzlab izohlar paydo bo‘ldi, postlar o‘n martadan ortiq ulashildi va u yerda ham juda ko‘p izohlar yozildi. Nafrat to‘lqini haqoratlar, tahdidlar, nafrat tili, Z-ritorika, kamsitish va meni qo‘rqitishga urinishlarni o‘z ichiga oldi. Izoh qoldiruvchilar YTHni muhokama qilish bilan cheklanmay, tajovuzni shaxsiyatimga ko‘chirdi, milliy, ksenofobik va provokatsion ifodalardan foydalandilar. Maqola e’lon qilingan paytda (11-yanvar) xeyt davom etmoqda.
Quyida shunday izohlarning faqat kichik bir qismi tahlili keltiriladi.
Haqoratlar, insoniy qadrni inkor etish va bevosita tahdidlar
Izohlarning bir qismi jismoniy zo‘ravonlik bilan ochiq tahdidlar va o‘lim tilaklarini o‘z ichiga oladi.
Ogohlantirish: Quyida post e’lon qilingandan keyin muallif saytida va Facebook’da olgan izohlarning so‘zma-so‘z iqtiboslari keltiriladi. Ular haqorat, tahdid va qo‘pol so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Ular faqat ta’qib, nutqiy tajovuz va nafrat tilini hujjatlashtirish maqsadida chop etilmoqda (asl izohlar uchun maqolaning ruscha versiyasiga qarang).
Saytning “Sayt va uning muallifi haqida” bo‘limida quyidagi izoh qoldirilgan:
“Sen qari slavaukraincha m**z, hali qonli shilimshiqlaring bilan yuvinib qolasan. Xuddi sheriging p***ras Makarenko kabi. Men buni senga va’da qilaman. Yasha, s*ka, va orqangga qarab yur!”
(Moydodyr, IP manziliga ko‘ra, Toshkent, O‘zbekiston)
Facebook’da ham menga shunday yozishgan:
“Kozlovani echkaga mindirib o‘rmonga!!! Kozlova tez orada o‘zi ham avariyaga tushadi, yaxshisi tank ostiga.”
(Karo Mistr)
Bu jumla shaxsiylashtirilgan jismoniy zo‘ravonlik tahdidini o‘z ichiga oladi. Yana bir foydalanuvchi — “Memento Mori” — tahdidni qo‘llab-quvvatlab, qo‘shimcha qildi:
“unda Z tanish belgisi bo‘ladi”
(Memento Mori)
Bu tahdidning mafkuraviy asoslanishini va shafqatsizlikning jamoaviy ma’qullanishini ko‘rsatadi. Keyingi foydalanuvchi “Madina Mans” ehtimoliy qurbonni “natsistka” va “pullangan mraz” deb atadi, bu esa insoniy qadrni inkor etish va repressiyaga undashdir.
Bu izohlarning o‘ziyoq zo‘ravonlikka ochiq undashni, jismoniy jazoni normallashtirishni va Z ramzining mafkuraviy marker sifatida ishlatilishini ko‘rsatadi.
Yana izohlar:
“Muallif, seni poyezd bosib ketsin…”
(Nikolay Nikolaev)
“Agar dunyoda Xudo bo‘lsa, seni ham mashina bosib ketsin, bolangni ham.”
(Malenkaya Pakost)
“Konchennaya, seni buldozer bosib ketsin, bolalaringni ham.”
(Sar Dor)
“Marina KoZlova kabi odamlarga yer yuzida joy yo‘q.”
(Yana Sarumyan)
“Bu … Kozlovani jazolash kerak.”
(Artur Ognev)
Bu “tanqid” emas. Bu bevosita o‘lim tilaklari, tahdidlar va qasosga chaqiriqlardir.
Siyosiy tajovuz va urush ritorikasi
Izohlarning sezilarli qismi Rossiya harbiy ritorikasini qo‘llab-quvvatlash va milliy belgilar asosida hujumlar bilan bevosita bog‘liq.
Misollar:
“Agar Mustaqil Ukraina uchun bunchalik kuyinsang, bor u yerga va oldinga!”
(Xakim Ganiev)
“Unda aytamiz-da, x*r bilan xoxollar bilan. Bittasi ko‘p, bittasi kam — farqi yo‘q.”
(Sar Dor)
“Bu slavaukraincha t**r, Kozlovani jazolash kerak.”
(Artur Ognev)
“Dunyoda 210 ta davlat bor, bittasi kamaysa ham dunyo sezmaydi.”
(Binbegs Fergana)
Ayrim izohchilar zo‘ravonlikni ochiq oqlab, “t**r”, “m**z”, “g**da”, “skot”, “xoxolka”, “kastrulegolovaya”, “saloreyx” kabi insoniy qadrni inkor etuvchi so‘zlarni ishlatgan.
Yosh, jins va tashqi ko‘rinish bo‘yicha haqoratlar
Siyosiy nafratdan tashqari, izohlarda shaxsiy belgilar bo‘yicha hujumlar ham bor:
“Kozlina, hech kimga kerak emassan, 30 kumushga sotilding, s**va”
(Elvira Urmanova),
shuningdek “qari soroschi axlat”, “bolalari va nabiralari yo‘q yolg‘iz ayol”, “jirkanch kampir”, “Qanday s*ka ekansan!”, “Familiyasi gapirib turibdi” (ko‘p marotaba).
Bu matnni muhokama qilish emas. Bu shaxsiy ta’qib.
“Davlat dushmani” deb e’lon qilishga urinishlar
Ba’zi izohchilar “jazolash”, “qamoqqa olish”, “mamlakatdan haydash”ni talab qilmoqda:
“Chamadaningni yig‘, bu yerdan yo‘qol.”
(Nazarova Sofiya)
“Buning uchun seni o‘zingni 15 sutkaga qamash kerak, inoagent.”
(Nazarova Sofiya)
“Xorijiy agent.”
(Nazarova Sofiya)
O‘zbekistonda “inoagent” instituti yo‘q; bu institut Rossiyada mavjud. Ya’ni bu yerda Rossiya siyosiy kategoriyalarining O‘zbekiston kontekstiga ko‘chirilishi kuzatilmoqda.
“Bu … jazolanishi kerak.”
(Artur Ognev)
Bu shaxsiy fikr asosida siyosiy yorliq yopishtirish va repressiyani “legitimlashtirish”ga urinishdir.
Post mazmunini buzib talqin qilish
Yana bir yo‘nalish — muallifga asl postda bo‘lmagan fikrlarni ommaviy tarzda yuklash. Izohchilar go‘yoki men “fojiadan xursandman”, “karmani oqlayman”, “g‘am ustidan xayp qilaman” deb da’vo qilishdi. Holbuki matnda aksincha, ayb darajasini tergov organi aniqlashi kerakligi va men “taqdir jazolari”ga ishonmasligim aniq yozilgan edi.
Izohlar majmuasidan kelib chiqadigan xulosa
YTH haqidagi post fojiani muhokama qilish uchun emas, balki uyushgan ta’qib to‘lqini uchun bahona bo‘ldi. Izohlarda quyidagilar qayd etilgan:
- hayot va sog‘liqqa bevosita tahdidlar;
- muallif va oila a’zolariga o‘lim tilaklari;
- siyosiy tajovuz va urush tili;
- ksenofobiya va insoniy qadrni inkor etish;
- bosim va qo‘rqitishga urinishlar;
- jazolash va qasosga chaqiriqlar.
Bu endi “hissiy reaksiya” emas. Bu hujjatlashtirilgan tajovuz.
O‘zbekistonda Z-mafkurasi tarafdorlari nechta
O‘zbekistonda Z-mafkurasi tarafdorlari soni masalasi ochiq qolmoqda. Sotsiologik tadqiqotlar yo‘q. Izohlarda ham fikrlar mutlaqo qarama-qarshi.
Ba’zilar ularni “statistik xato” deb ataydi, boshqalar esa “juda ko‘p” deydi. Hodisa ko‘lami haqida yagona tasavvur yo‘q. O‘zbekistonda bu mavzu bo‘yicha, hech bo‘lmaganda keng jamoatchilikka ma’lum bo‘lgan, obyektiv tadqiqotlar o‘tkazilmagan.
Quyida Facebook’da mening postlarim ostida bildirilgan fikrlar. O‘tkazgan so‘rovim sotsiologiya hisoblanmaydi va baholar subyektiv, biroq haqiqiy reprezentativ ma’lumotlar yo‘qligida qiziqarli bo‘lishi mumkin.
Faxriddin Berkenov:
“Aziz Hakimov degan bloger haqida (hozir tergov ostida) bilib qolgunimcha, ularning soni uncha ko‘p emas deb o‘ylardim. Endi esa juda ko‘pdek tuyuladi. Ayniqsa 40+ avlod orasida. Zetchilar mavjudligi O‘zbekiston milliy xavfsizligiga tahdid sifatida baholanishi kerak.”
Kozimxon Ma’dixonov:
“Bularning …lariga e’tibor bermang, aholiga nisbatan ularning soni juda kam, statistik xato darajasida. Internetda va FBda jasur, amalda esa pichan ostida, suv ostida. Yaqinda ularning ‘fyureri’ qamaldi — zetchilarning ko‘pchiligi darrov jim bo‘ldi, eng bezovtalari qoldi xolos.”
Izohlarda Rossiyaparast targ‘ibot kun tartibini ilgari surishi bilan tanilgan bloger Aziz Hakimov (“Tovarish Aziz”)ning hibsga olinishi haqida gap borgan. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, unga qo‘yilgan ayblovlar orasida O‘zbekiston Jinoyat kodeksining 150-moddasi (“Urushni targ‘ib qilish”) va 156-moddasi (“milliy, irqiy, etnik yoki diniy adovat qo‘zg‘atish”) bor. Hakimov ishi haqida avval batafsil yozganmiz.
Xeyt to‘lqini nimani ko‘rsatdi
Postlarim ostidagi izohlar hodisaning ko‘lamini emas, uning mavjudligini ko‘rsatadi: ijtimoiy tarmoqlarning O‘zbekiston segmentida Z-ritorikani, jumladan tajovuz va tahdid shaklida tarqatayotgan odamlar bor. Davlat nimadir qilishi kerakmi? Ehtimol, ha. Hech bo‘lmaganda birinchi qadam sifatida Rossiyaning “yangilik” deb ataladigan, aslida esa targ‘ibot kanallarini zudlik bilan o‘chirish kerak.
Va ushbu materialni Facebook’dagi postim ostida qoldirilgan mutlaqo adekvat izoh bilan yakunlamoqchiman:
Tatyana Rubtsova:
“Menda bitta savol: O‘zbekistondagi zetchilar bizda Z harfi tushirilgan tankni qayerdan olishadi? Rossiya Federatsiyasining bosqinini provokatsiya qilishyaptimi? Urush chaqirishyaptimi? Bu jinoyat bilan jazolanadi.”
Izoh: Z-mafkurasi — Rossiyada Ukrainaga qarshi harbiy tajovuz kontekstida paydo bo‘lgan mafkura. U jamiyatni safarbar etish va urushni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatiladigan ramzlarni, jumladan harbiy texnikada “Z” va “V” lotin harflaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ushbu mafkuraning asosiy qadriyat jihatlari Rossiya suverenitetini “himoya qilish” va G‘arbni dushman sifatida tasvirlashdir. Hozirgi kontekstda Z-mafkurasi targ‘ibot shakli sifatida ko‘riladi va ayrim baholarga ko‘ra, u fashizm yoki neofashizm bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, biroq zamonaviy voqealar kontekstida ma’lum o‘zgarishlar bilan.