Sibir daryolarining bir qismini Markaziy Osiyoga burish uchun kanal qurish loyihasi KPSS Markaziy Qo‘mitasi Siyosiy byurosining 35 yildan ortiq vaqt avvalgi qarori bilan bekor qilingan bo‘lsa-da, kanal haqidagi bahslar hanuz davom etmoqda. Bu ulkan loyiha sug‘oruvchilarni, olimlarni va siyosatchilarni hamon tashvishga solmoqda. Shu bois men yillar davomida ushbu sohadagi eng nufuzli mutaxassislar menga bildirgan (ko‘pincha bir-biriga zid) fikrlarni jamlashga qaror qildim.
Menga intervyu bergan ayrim ekspertlar endi hayotdan ko‘z yumgan. Biroq mavzuning bugungi dolzarbligi sababli materialni e’lon qilmoqdamiz.
Taxminan 2 550 km uzunlikdagi kanal Rossiyaning Xanti-Mansisk shahridan, Irtish Obi daryosiga qo‘shiladigan joydan, Qozog‘iston orqali O‘zbekistonning shimoli-g‘arbidagi Amudaryogacha qazilishi rejalashtirilgan edi. Uning eni 200 metr, chuqurligi 16 metr bo‘lishi kerak edi.
G‘arbiy Michigan Universitetining (Kalamazu) sobiq geografiya professori Filip Miklinning aytishicha, 1970-yillarda o‘ylangan loyiha birinchi bosqichda yiliga 27 milliard kub metr suvni burishni, ikkinchi bosqichda esa bu hajmni yiliga 60 milliard kub metrga yetkazishni ko‘zlagan edi.
Taqqoslash uchun: Ob daryosi har yili Karsk dengiziga 394 milliard kub metr suv olib boradi.
“Birinchi bosqich eng batafsil ishlab chiqilgan va 1986 yilda qurilish boshlanishi arafasida turgan bir paytda loyiha muddatsiz to‘xtatib qo‘yildi”, dedi Miklin.
Toshkentdagi Global Ekologik Fond suv xo‘jaligi loyihasining sobiq rahbari Qodirbek Bozovga ko‘ra, kanal qurilishining maqsadi O‘zbekistonda paxta ishlab chiqarishni sezilarli oshirish edi.
Miklinning aytishicha, kanal orqali yo‘naltiriladigan suv Orol dengizining halokatini ahamiyatli darajada yumshata olmas edi, chunki u dengizni to‘ldirish uchun emas, sug‘orish uchun mo‘ljallangan edi.
Shu bilan birga, Miklinning ta’kidlashicha, “Sibirning quyi Ob havzasida suv burilishi tufayli ekologik ta’sir sezilarli bo‘lardi, biroq ayrim qarshi tomonlar iddao qilganidek, Karsk dengizi yoki Arktikaga sezilarli ta’siri ehtimoldan uzoq edi.”
2000-yillar boshida Moskva sobiq meri Yuriy Luzhkov Rossiya Prezidenti Vladimir Putinga ushbu loyihani qayta tiklab, Rossiyaning ayrim hududlariga, shuningdek Qozog‘iston va O‘zbekistonga suv yetkazib beradigan kanal qurishni taklif qilib xat yo‘llagan.
O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi va suv resurslari vazirligi qoshidagi “Vodproyekt” birlashmasining sobiq texnik direktori Vadim Antonovning aytishicha, Markaziy Osiyo Sibir daryolarisiz eplay olmaydi.
Uning fikricha, 20-asrda Markaziy Osiyoda yerlarni o‘zlashtirish va yangi sug‘oriladigan maydonlar yaratish sur’ati jahon o‘rtacha ko‘rsatkichidan uch yarim baravar ortda qolgan. 1986 yildan beri mintaqada yangi sug‘oriladigan yerlar paydo bo‘lmagan. Shu bilan birga, mintaqada aholi sonining o‘sishi jahon o‘rtachasidan yuqori bo‘lgan.
Amerikalik olim Miklin esa Markaziy Osiyo Sibir daryolarsiz yashashi kerak, deb hisoblagan.
“Markaziy Osiyo Sibir suvlarisiz yashay oladi (ehtimol, yashashi ham kerak)”, dedi u menga. Uning fikricha, mintaqada Amudaryo va Sirdaryoda yetarli miqdorda chuchuk suv mavjud.
Miklinning tushuntirishicha, eskirgan va yaroqsiz sug‘orish tizimlarini qayta qurish dasturi boshqa maqsadlar, jumladan sug‘orishni kengaytirish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan ulkan suvni tejashi mumkin edi. “Bunday dastur juda qimmatga tushadi, lekin Sibir suvlarini burishdan arzonroq.”
Uning fikricha, institut islohotlari, yerlarni xususiylashtirish, suv uchun to‘lov joriy etish kabi qishloq xo‘jaligi va sug‘orish tizimlarini isloh qilish fermerlarni suvni tejashga undashi mumkin edi.
“Bularni amalga oshirish qiyin, lekin mening fikrimcha, Sibir suvlarini ulkan xarajatlar, ekologik va siyosiy muammolar bilan yetkazib berishdan ko‘ra osonroq va kamroq murakkab”, dedi Miklin.
U uzoq muddatda Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiyotini shunday o‘zgartirishi mumkinligini ham taklif qildi, toki sug‘orishning o‘zi ahamiyatini yo‘qota borsin.
Miklinning qayd etishicha, kanal qurilishi 10–20 yil davom etadi va birinchi bosqich narxi 40 milliard dollarga baholangan.
“Jahon banki bunday loyihani moliyalashtirmasligini allaqachon aytgan. Rossiya ham bu pulni ajratadi deb o‘ylamayman”, dedi u.
Miklin, shuningdek, Markaziy Osiyo davlatlari o‘z iqtisodiy holatidan kelib chiqib, bunday loyihani moliyalashtira olmasligiga shubha bildirdi.
“Loyihaning muzlatilishining asosiy sababi iqtisodiy asosning yo‘qligi edi. U olinadigan foydaga nisbatan haddan tashqari qimmat deb topilgan”, dedi u.
“Bugungi kunda mintaqa (Orol dengizi havzasi) qo‘shimcha suvga muhtoj emas”, degandi menga 15 yilcha avval Markaziy Osiyo davlatlararo Suv xo‘jaligi komissiyasi huzuridagi Suv muammolari bo‘yicha ilmiy-axborot markazining o‘sha paytdagi direktori Viktor Duxovniy.
Duxovniyga ko‘ra, Markaziy Osiyo havzasi 2025 yilgacha qo‘shimcha suvsiz eplay oladi.
“Ammo 2025 yildan keyin,” u davom etgan, “aholi o‘sishi davom etadi va 2050 yilga borib 100 millionga (yangi ma’lumotlarga ko‘ra — 120–150 million — Yep.uz) yetadi, global isishning suv resurslariga ta’siri esa eng yuqori darajaga yetadi… Shuning uchun qo‘shimcha suv resurslariga ehtiyoj yaqqol namoyon bo‘ladi.”
Markaziy Osiyo mintaqasida — Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston kabi besh sobiq SSSR respublikasida — 80 milliondan ortiq aholi yashaydi. Chuchuk suv taqchilligi besh davlat uchun asosiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.
Sibir daryolari oqimining bir qismini Markaziy Osiyoga burish yo‘lida yana bir potentsial to‘siq — suvning iste’molchilar uchun narxi.
1986 yilda loyiha to‘xtatilganida, bir kub metr suvning bahosi 5–8 AQSh senti deb baholangan edi. 2002 yildagi xatida Luzhkov suv narxi bir kub metr uchun 20–30 sentga yetganini tan olgan, bu esa aksar fermerlar uchun imkondan tashqari edi.
Shu bilan birga, so‘nggi o‘n yilliklarda sug‘oriladigan mahsulotlar — paxta, guruch va bug‘doy — narxlari ko‘pincha pasayib borgan.
2019 yil fevral oyida “Xalq so‘zi” gazetasi bilan intervyusida O‘zbekistonning faxriy sug‘oruvchisi va sobiq Qishloq xo‘jaligi va suv xo‘jaligi vaziri Ismoil Jo’rabekov “bunday loyiha (Sibir daryolari oqimining bir qismini Markaziy Osiyoga burish — Yep.uz) O‘zbekiston uchun, xususan, zarur” deb aytgan.
Siz Sibir daryolari oqimining bir qismini Markaziy Osiyoga burish g‘oyasiga va buning uchun kanal qurish ehtimoliga qanday qaraysiz?