2022 yilda ilgari inson huquqlari jurnalisti sifatida tanilgan Galima Buxarboyeva boshchiligidagi Centre1 platformasi Rossiyaning Ukrainaga tajovuzini oqlovchi materiallarni e’lon qila boshladi. Bu uning 2005-yildagi Andijon voqealaridan keyin shakllangan jamoatchilikdagi obro‘sidan kutilmagan og‘ish edi.
2005-yil may oyida O‘zbekistonning Andijon shahri norozilik namoyishlarini bostirish ramziga aylandi: qurollangan shaxslar mahalliy hokimiyat binosini egallab, mahbuslarni ozod qilganidan so‘ng, xavfsizlik kuchlari omma ustiga o‘t ochdi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 187 kishi halok bo‘lgan; mustaqil manbalar qurbonlar sonini 230 dan 2000 gacha deb baholaydi. Xalqaro tashkilotlar hukumat kuchlarining bu harakatini haddan tashqari deb topdi. O‘sha vaqtda “Urush va Tinchlik xabarlari instituti”da ishlagan jurnalist Galima Buxarboyeva voqealarni maydondan jonli yoritdi — uning guvohliklari ko‘plab inson huquqlari bo‘yicha tergovlarga asos bo‘ldi va u keyinchalik mamlakatni tark etishga majbur bo‘ldi.
Deyarli yigirma yil davomida uning ismi haqiqat, matbuot erkinligi va avtoritar hokimiyatga tanqid bilan bog‘liq edi. Biroq 2022 yilda Centre1.com sayti Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini qo‘llab-quvvatlagan, O‘zbekistonni Moskvaga yaqinlashishga chaqirgan va urushni oqlagan maqolalar turkumini e’lon qildi. Ushbu tergov 2022-yil fevralidan aprelgacha Centre1.com saytida ochiq manbalarda chop etilgan materiallarga asoslanadi.
Nashrlar va ritorika
Centre1.com sayti 2022 yilda chop etgan maqolalarda quyidagi siyosiy yo‘nalishlar yaqqol ko‘zga tashlanadi:
- Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi oqlanadi;
- Kreml siyosatiga yaqinlashishga ochiqcha chaqiriqlar mavjud;
- “Natsizmga qarshi kurash”, “ozodlik” va “tarixiy adolat” kabi ritorikalar qo‘llaniladi;
- Ukraina va G‘arb tanqid qilinadi, O‘zbekistonning betaraf pozitsiyasi esa qoralanadi.
Bu maqolalarning aksariyati Galima Buxarboyevaning o‘z qalamiga mansub bo‘lib, ularning mazmuni va siyosiy yo‘nalishi uning ilgari tutgan inson huquqlari pozitsiyasiga mutlaqo zid ekanini ko‘rsatadi.
| Maqola sarlavhasi | E’lon qilingan sana | Asosiy g‘oya | Ideologik asos |
|---|---|---|---|
| Donbassga tabriklar! Keyin — butun SSSR ozod qilinadi | 22.02.2022 | Donbass – post-sovet hududlarida “ozodlik” boshlanishi | Revanshizm va “Rus dunyosi” g‘oyasi |
| Ukrainadagi operatsiya — Rossiya yana yolg‘iz natsizmga qarshi | 24.02.2022 | Urush “natsizmga qarshi missiya” deb ko‘rsatiladi | Tarixiy mif orqali urushni oqlash |
| Nega Markaziy Osiyo hukumatlari Rossiyani qo‘llamayapti | 04.04.2022 | Neytrallik tanqid qilinadi, Kremlga ittifoq taklif etiladi | Mintaqaviy elitalarga bosim |
| SSSRni tiklamoqchi bo‘lgan Rossiyaga qo‘shiling! | 04.04.2022 | O‘zbekistonliklarni urushda ishtirok etishga chaqiradi | Imperial harbiy safarbarlik |
| Ukraina Buchasi va O‘zbekiston Andijoni — qaysi biri chin qirg‘in? | 05.04.2022 | Tragediyalarni taqqoslash orqali Ukraina guvohliklarini shubha ostiga olish | Dalillarni obro‘sizlantirish |
| Chechen jangchilari: Hamma ko‘rsin va o‘rgansin! | 06.04.2022 | Qodirov kuchlari “jasorat namunasi” sifatida ko‘rsatiladi | Rossiya armiyasini ideallashtirish |
| SSSR bayrog‘i tutgan buvi — Ukrainani ozod qilish timsoli | 08.04.2022 | Sovet ramzlari “ozodlik” ramziga aylantiriladi | Estetik manipulyatsiya va emotsional safarbarlik |
📌 Izoh: Barcha sarlavhalar aslida rus tilida e’lon qilingan bo‘lib, bu yerda tarjima qilingan.
Butun sobiq SSSR hududini “ozod qilish” chaqirig‘i
2022-yil 22-fevral kuni Centre1.com saytida “Donbassga tabriklar! Endi butun SSSR ozod qilinishini kutmoqda” sarlavhasi ostida maqola chop etildi. Unda Galima Buxarboyeva Donbassdagi voqealarni ozodlik harakatining boshlanishi deb ataydi. Bu maqola Buxarboyeva asos solgan “PAXTA” harakati nomidan chop etilgan.
Unda O‘zbekiston xalqi SSSRni tiklash yo‘lidagi urinishlarni qo‘llab-quvvatlashga da’vat etiladi. Lenin va Stalin shaxsiyati ijobiy kontekstda tilga olinadi. Bu maqola Rossiyaning postsovet hududlariga da’vosini ideologik jihatdan oqlashga xizmat qiladi.
Bosqinga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llab-quvvatlov
2022-yil 24-fevral kuni Centre1.com saytida “Ukrainadagi operatsiya — Rossiya yana yolg‘iz natsizmga qarshi” sarlavhasi bilan maqola e’lon qilindi. Unda Galima Buxarboyeva Rossiyaning harbiy bosqinini “natsizmga qarshi kurash” sifatida tasvirlab, to‘liq Kreml ritorikasini takrorlaydi.
Muallif Rossiyani “haqiqat va adolat yo‘lida jangga kirgan» davlat sifatida ko‘rsatadi hamda Ukrainaga qarshi bosqinni tarixiy adolatning davomi sifatida oqlaydi. Bu maqola Rossiyaning hujumini nafaqat siyosiy, balki ma’naviy asosda ham正lashtirishga urinadi — urushni umumiy “insoniyat qadriyatlari” nomidan olib borilayotgan harakat sifatida ko‘rsatadi.
Qurolli mojaroda ishtirok etishga chaqiriq
2022-yil 4-aprel kuni Centre1.com saytida “SSSRni tiklamoqchi bo‘lgan Rossiyaga qo‘shiling!” sarlavhali maqola e’lon qilindi. Bu maqolada “PAХTA” harakati nomidan chop etilgan, o‘zbekistonliklar Rossiya armiyasini ochiqchasiga qo‘llab-quvvatlashga, hatto urushga borishga da’vat etiladi.
Muallif “eng kuchli va jasur o‘zbekistonliklar” Ukrainada NATOga qarshi jang qilishga ko‘ngilli bo‘lishi kerakligini yozadi. Qolganlar esa “gumanitar yordam to‘plash”, “Rossiya askarlarini qo‘llab-quvvatlash uchun mitinglar tashkil etish” kabi harakatlarga chorlanadi.
Bu da’vat O‘zbekiston qonunchiligiga bevosita zid. Jinoyat kodeksining 154-moddasiga ko‘ra, xorijiy qurolli nizolarda qatnashish “yollanma jangari” sifatida baholanadi va qamoq jazosiga sabab bo‘ladi. “Men yashamoqchiman” loyihasi tomonidan e’lon qilingan ma’lumotga ko‘ra, 1100 dan ortiq o‘zbekistonlik Rossiya Qurolli kuchlari bilan shartnoma imzolagan, ulardan 100 nafardan ko‘prog‘i halok bo‘lgani tasdiqlangan.
Andijonni nisbiylashtirishdan urushni oqlashgacha
2022-yil 5-aprel kuni Centre1.com saytida e’lon qilingan “Ukraina Buchasi va O‘zbekiston Andijoni — qaysi biri chin qirg‘in?” sarlavhali maqolada Galima Buxarboyeva Ukraina hududidagi Bucha fojiasini sahnalashtirilgan deb ataydi, Andijondagi voqealarni esa “chinakam qirg‘in” sifatida taqdim etadi.
Bu qiyos nafaqat axloqiy savollarni uyg‘otadi, balki huquqiy jihatdan ham jiddiy muammolarni keltirib chiqaradi. Buxarboyeva 2005-yilda Andijonda qo‘llanilgan shafqatsizlikni o‘zi hujjatlashtirgan jurnalist bo‘lgan, va endi u xalqaro tergovlar va Ukraina rasmiy dalillarini obro‘sizlantirishga urinmoqda.
Xulosa
2022-yil fevralidan aprelgacha Centre1.com saytida chop etilgan materiallar inson huquqlarini himoya qiluvchi diskursdan Rossiyaning tajovuzkor siyosatini ochiq qo‘llab-quvvatlashga o‘tgan ideologik burilishni hujjatlashtiradi. Maqolalarning muallifligi va Galima Buxarboyevaning tahririy rahbarligi bu narrativlarning tarqalishiga uning bevosita javobgar ekanini ko‘rsatadi. O‘zbekiston fuqarolarini urushga jalb qilishga chaqiriqlar, Ukraina guvohliklarini obro‘sizlantirish, bosqinni oqlash va betaraflikni tanqid qilish — bularning barchasi uni so‘z erkinligi va inson huquqlari uchun kurashuvchi jurnalist sifatidagi avvalgi qiyofasidan keskin farq qiladi.
Tergov muallifi: Marina Kozlova. Barcha xulosalar va talqinlar mustaqil jurnalistik ish natijasidir.
Huquqiy eslatma
Centre1.com’dan olingan suratlar, sarlavha skrinshotlari va iqtiboslar faqat jurnalistik tahlil, tanqid va hujjatlashtirish maqsadida, ochiq manbalar asosida ishlatilgan. Yep.uz sayti O‘zbekiston fuqarolarini xorijdagi qurolli nizolarda ishtirok etishga chaqiruvlarni qo‘llab-quvvatlamaydi.
Bunday chaqiriqlar O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining:
- 154-moddasi («Yollanish») — O‘zbekiston fuqarolarining xorijdagi qurolli mojarolarda ishtirok etishi yoki yollanma shaxsni yollash;
- 150-moddasi («Urushni targ‘ib qilish») — tajovuzni oqlovchi yoki unga chaqiruvchi materiallarni e’lon qilish,
asosida javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
Ushbu maqola muallifning shaxsiy pozitsiyasini aks ettiradi va mustaqil jurnalistik tergov doirasida tayyorlangan. Undagi barcha xulosalar va baholar ochiq manbalardagi nashrlar tahliliga asoslanib, vijdonan iqtibos keltirish, fikr bildirish erkinligi va jurnalistika etikasi tamoyillariga muvofiq ishlab chiqilgan.