SSSR davridagi oxirgi qo‘ng‘iroq, Toshkentda qariyb 50 yil avval — Chilonzorning 8-kvartalida joylashgan 183-o‘rta maktab hovlisida olingan suratda 10-A sinf o‘z sinf rahbari Mariya Isakovna bilan tasvirlangan. Men ham suratda turibman.
Mariya Isakovna bizga matematika o‘qitgan. Keyinchalik u Isroilga ko‘chib ketdi, maktabimizdagi ko‘plab boshqa o‘qituvchilar kabi — Inna Yefimovna (adabiyot va rus tili), Roza Borisovna (fizika), Larisa Petrovna (geografiya), Nellya Osipovna (matematika), Anna Yakovlevna (tarix yoki matematika). Maktabda ko‘plab yahudiylar va yunonlar ham o‘qitgan va o‘qigan. Yunonlar biroz ulg‘aygach Gretsiyaga ketishdi, yahudiylar esa Isroil, Germaniya va AQShga ko‘chib ketishdi.
Qolganlar Rossiyaga yoki sobiq sovet respublikalariga tarqalib ketishdi, Toshkentda kam odam qoldi, men esa qaytib keldim.
Men marhum Roza Pavlovnaga juda minnatdorman, u bizga birinchi yili ingliz tilini o‘qitgan. Hozir bunday usulni qo‘pol deb atagan bo‘lardim, lekin o‘sha paytda yodlash tizimi til asoslarini shakllantirgan. Keyingi yillarda ingliz tili juda yomon o‘qitilgan — aniqrog‘i, deyarli o‘qitilmagan.
Inna Yefimovna bizga insho yozishni to‘liq o‘rgatmagan bo‘lsa ham, adabiyot va yozuvchilar haqida juda yaxshi gapirib berardi.
Uzoq vaqt davomida maktab menga yaxshi bilim bermagan deb o‘ylaganman (hozir ham shunday deb o‘ylayman, hatto oltin medal bilan a’lo bitirgan bo‘lsam ham). Toshkentdagi boshqa maktablarga nisbatan u ancha zaif edi, universitetga kirish uchun kerakli fanlardan repetitorlarga borishga to‘g‘ri kelardi, bu o‘sha paytda ham arzon emas edi. Ba’zan repetitorlar bizga o‘sha maktabning o‘z o‘qituvchilari bo‘lardi — pul evaziga, albatta (rivojlangan sotsializm yoki sovet turg‘unligi davri), ba’zan esa ular o‘z “tanish” o‘qituvchilariga yuborishardi.
Endi esa, hozirgi bitiruvchilar bilan to‘qnashganimda, ular ko‘paytirish jadvalini bilmaydilar, Manchesterni Londondan poytaxt deb aytadilar, AQSh Amerikada, Misr esa Afrikada joylashganini bilmaydilar — shunda men o‘ylayman: hammasi ham yomon emas edi. Bizda hech bo‘lmaganda barcha fanlar o‘qitilardi — maktabda o‘qituvchi yo‘qligi sababli dars bekor bo‘lishi haqida gap ham bo‘lishi mumkin emas edi. Albatta, ba’zan o‘qituvchilar kasallik sabab dars qoldirishardi, bu esa bizni xursand qilardi.
Maktabda zo‘ravonlik (bullying) bor edi, jismoniy tarbiya o‘qituvchilarining katta sinf qizlariga nisbatan sog‘lom bo‘lmagan qiziqishi sezilardi. Oxirgi yilda esa maktab hovlisi qo‘pol beton devor bilan o‘ralgan edi.
Shunga qaramay, o‘sha yillar ajoyib edi. Sinfdoshlarimdan ba’zilari allaqachon vafot etgan, ba’zilarining ismlarini unutganman, lekin 1979-yil 25-mayda olingan suratda biz hammamiz hali 17 yoshdamiz (ba’zilarimiz undan ham kichik), oldinda esa butun hayot turardi. Go‘yo hammasi kechagina bo‘lgandek.
Oxirgi qo‘ng‘irog‘imdagi odamlar men uchun doim yosh — Viktor Chintsov, Mariya Isakovna, Andrey Krivoxijin (1-qator, chapdan o‘ngga, keyin yuqoriga ham chapdan o‘ngga), Valentina Motina, Nellya Musheyeva, Kula Kariafili, Inna Zaltsman, Mila Mamedova, Zoya Li, Marina Kozlova, Zhanna Grinman, Natasha Gorbusina, Natasha Kuznetsova, Larisa, Vladimir Kalikin, Prishchep, Larisa Prizimenter (Inna Yefimovnaning qizi), Olya Urmanova, Boris, Marina Jidkova, Aybek Insabaev, Igor Danilin, keyin bir bolaning ismini eslay olmayman, Gluxov, Karen Arutyunov, Feliks Lyaxovich, yana bir bolaning ismi esimda yo‘q, Igor Burtsev. To‘qqizinchi sinfdan oldin to‘rtta sinfni ikkiga birlashtirishdi, hamma aralashtirilgan, shuning uchun ayrimlarini yaxshi eslayman, ayrimlarini esa kamroq. Suratda negadir keyinchalik Moskvada sartarosh bo‘lib ishlagan Marina Lavrova yo‘q.
Agar kimdir men unutgan o‘quvchilarni eslasa, izohlarda to‘g‘rilang.
Siz o‘zingizning oxirgi qo‘ng‘irog‘ingizni eslaysizmi? Bu yerda SSSR davrida maktabni tugatganlar bormi? Toshkentdagi 183-maktabni-chi?