O‘zbekiston Reporters Without Borders tomonidan e’lon qilingan 2026 yilgi Matbuot erkinligi indeksida 180 ta davlat orasida 147-o‘rinni egalladi va 2025 yilga nisbatan bir pog‘ona yuqoriladi. Mamlakatda matbuot erkinligi holati “juda jiddiy” deb baholanadi.
Mamlakatning umumiy balli biroz pasaydi — 34,95 ga tushdi (bir yil avval 35,24 edi). Bu reytingdagi kichik o‘sish matbuot erkinligi sharoitlarida haqiqiy taraqqiyotni aks ettirmasligini ko‘rsatadi.
Ko‘rsatkichlar dinamikasining turlicha yo‘nalishi va minimal o‘zgarish
Indeksga ko‘ra, O‘zbekistonning asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha o‘rinlari pastligicha qolmoqda:
- Siyosiy ko‘rsatkich: 152 (25,13)
- Iqtisodiy ko‘rsatkich: 136 (34,05)
- Huquqiy ko‘rsatkich: 138 (39,83)
- Ijtimoiy ko‘rsatkich: 159 (31,55)
- Xavfsizlik ko‘rsatkichi: 136 (44,17)
2025 yilga nisbatan iqtisodiy va xavfsizlik ko‘rsatkichlari biroz yaxshilangan, siyosiy, huquqiy va ijtimoiy ko‘rsatkichlar esa yomonlashgan. Umumiy ballning pasayishi taraqqiyotdan ko‘ra ko‘proq turg‘unlikni anglatadi.
“Sharoitlar faqat biroz yaxshilandi”
Hisobotda qayd etilishicha, “2016 yilda prezident Islom Karimov vafotidan so‘ng OAV uchun sharoitlar faqat biroz yaxshilandi, hokimiyatni tanqid qilish esa hanuz juda qiyin.”
Davlat ustunligi va mustaqil OAVlar sonining cheklanganligi
Hisobotda O‘zbekistonning media muhiti qat’iy nazorat ostida ekani ta’kidlanadi:
- Mamlakatda xususiy telekanallar mavjud emas.
- Davlat radiosi “rasmiy propagandani efirga uzatadi.”
- Xususiy radiostansiyalar “yopib qo‘yilishidan qo‘rqib tanqiddan qochadi.”
- Bosma matbuot “davlat manfaatlariga xizmat qiladi.”
Sifatli kontent ishlab chiqaradigan onlayn nashrlar soni 15 tadan kam bo‘lib, ularning ayrimlari xorijdan faoliyat yuritadi. Ular orasida Ozodlik Radiosi — Radio Free Europe/Radio Liberty’ning o‘zbek va rus xizmatlari bor, ular mamlakatda bloklangan.
Qattiq siyosiy nazorat va muxolifat taqiqlangan
Hisobotga ko‘ra, hokimiyat “OAV ustidan sezilarli nazoratni saqlab qolmoqda” va davlat bilan yaqin aloqadagi blogerlarning katta guruhiga tayanadi.
Shuningdek, “haqiqiy muxolifat” taqiqlangani qayd etiladi — bunga ekstremistik mafkura bilan bog‘liq guruhlar hamda qisman surgunda bo‘lgan millatchi harakat kiradi.
Huquqiy bosim va o‘zini-o‘zi senzura qilish davom etmoqda
E’lon qilingan islohotlarga qaramay, hokimiyat “repressiv media qonunlarini bekor qilish uchun zarur o‘zgarishlarni hali amalga oshirmagan.”
“Sensor, kuzatuv va o‘zini-o‘zi senzura qilish keng tarqalgan,” deyiladi hisobotda.
Ba’zi mustaqil onlayn nashrlar mustaqilligini saqlash uchun rasmiy ro‘yxatdan o‘tishdan qochadi, biroq bu ularni jinoiy ta’qib va jarimalar xavfi ostida qoldiradi.
Iqtisodiy bosim va moliyalashtirish cheklovlari
Hisobotda hokimiyat “iqtisodiy bosim o‘tkazish yoki jurnalistlarni pora bilan yo‘ldan urishga urinishi” ta’kidlanadi.
Xorijiy moliyalashtirishga qo‘yilgan cheklovlar mustaqil OAV rivojlanishini sekinlashtiradi. Shuningdek, AQSh Xalqaro taraqqiyot agentligi (USAID) tomonidan moliyalashtirishning qisqarishi “juda salbiy ta’sir ko‘rsatgani” qayd etiladi va bu mustaqil OAVni yanada zaiflashtirgan.
An’anaviy OAV cheklovlari fonida ijtimoiy tarmoqlarning o‘sishi
O‘zbekiston aholisining yarmidan ko‘pi 30 yoshdan kichik. Internetga kirish imkoniyatining kengayishi Odnoklassniki, Facebook, TikTok, Telegram va YouTube kabi ijtimoiy tarmoqlarning o‘sishiga olib keldi.
Ba’zi foydalanuvchilar ushbu platformalardan korrupsiya haqidagi ma’lumotlarni tarqatish uchun foydalanadi — bu “rasmiy OAV deyarli yoritmaydigan mavzu,” deyiladi hisobotda.
Jurnalistlar va blogerlar uchun xavflar saqlanib qolmoqda
Hisobotga ko‘ra, ilgari qamoqqa olingan jurnalistlar ozod etilgan bo‘lsa-da, ular reabilitatsiya qilinmagan.
Shuningdek, blogerlarga bosim davom etayotgani, jumladan 2021 yilda “soxtalashtirilgan” ayblovlar bilan 6,5 yilga ozodlikdan mahrum etilgan Otabek Sattoriy ishi tilga olinadi (Sattoriy 2024 yilda ozodlikka chiqqan — Yep.uz).
Nozik mavzularni yoritgan jurnalistlar hujumlar va jinoiy ta’qiblarga duch kelgan, bu esa “hokimiyatning har qanday muxolif ovozni sukutga majbur qilish qat’iyati”ni ko‘rsatadi.
Hibslar va xavfsizlik masalalari
Monitoring ma’lumotlariga ko‘ra, hisobot e’lon qilingan paytda O‘zbekistonda besh nafar jurnalist qamoqda saqlanmoqda. Tashkilot bu raqamlar vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkinligini qayd etadi.
2026 yilgi Matbuot erkinligi indeksidagi davlatlar
2026 yilgi Matbuot erkinligi indeksida yetakchi va oxirgi o‘rinlar
Norvegiya 92,72 ball bilan 180 ta davlat orasida 1-o‘rinni egallab, reyting yetakchisi bo‘lib qolmoqda. Eritreya esa 10,24 ball bilan 180-o‘rinda.
Birinchi beshlik
- Norvegiya — 92,72
- Niderlandiya — 88,92
- Estoniya — 88,54
- Daniya — 88,47
- Shvetsiya — 87,61
Oxirgi beshlik
- Saudiya Arabistoni — 19,11
- Eron — 17,45
- Xitoy — 13,85
- Shimoliy Koreya — 12,67
- Eritreya — 10,24
Post-sovet davlatlari reytingda
Post-sovet hududida indeksdagi o‘rinlar keskin farqlanadi: Boltiqbo‘yi davlatlari yuqori natijalarni saqlab, reytingning yuqori qismida joylashgan, Markaziy Osiyo va Sharqiy Yevropaning ayrim davlatlari esa pastki qismda qolmoqda. Estoniya (3-o‘rin) va Turkmaniston (173-o‘rin) o‘rtasidagi tafovut mintaqadagi eng katta tafovutlardan biri bo‘lib qolmoqda. Rossiya 172-o‘rinni egallab, matbuot erkinligi eng past bo‘lgan o‘nta davlat qatoriga kiradi.
- Estoniya — 3-o‘rin (88,54)
- Litva — 15-o‘rin (81,34)
- Latviya — 17-o‘rin (81,00)
- Moldova — 31-o‘rin (74,77)
- Armaniston — 50-o‘rin (67,02)
- Ukraina — 55-o‘rin (66,10)
- Gruziya — 135-o‘rin (40,77)
- Qirg‘iziston — 146-o‘rin (35,06)
- O‘zbekiston — 147-o‘rin (34,95)
- Qozog‘iston — 149-o‘rin (34,41)
- Tojikiston — 155-o‘rin (32,22)
- Belarus — 165-o‘rin (27,72)
- Ozarbayjon — 171-o‘rin (23,95)
- Rossiya — 172-o‘rin (23,15)
- Turkmaniston — 173-o‘rin (23,06)