O‘zbekiston Atamalar komissiyasining ishchi kengashi Fanlar akademiyasi huzuridagi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti olimlari bilan hamkorlikda mudofaa sohasida qo‘llaniladigan 41 ta xorijiy termin uchun taklif etilgan o‘zbekcha ekvivalentlarni ko‘rib chiqdi va ularni jamoatchilik muhokamasiga taqdim etdi. Mohiyatan bu — o‘zlashtirilgan (asosan ruscha/xalqaro) terminlarni “milliy” o‘zbek so‘zlari bilan almashtirishga urinishdir. Gap harbiy terminologiyani o‘zbeklashtirishga qaratilgan ongli siyosat, “til suvereniteti”ni namoyish etish haqida bormoqda.
E’lon qilingan ro‘yxatda, xususan, quyidagilarni almashtirish taklif etiladi:
- blokada → qamal,
- protivogaz → gazniqob,
- tribunal → harbiy mahkama,
- blindaj → panajoy,
- bronejilet → zirhnimcha,
- blokpost → to‘siqpost,
- planshet → yonchiq,
- emblema → tanuq.
Taklif etilgan ekvivalentlarning bir qismi allaqachon keng qo‘llaniladigan o‘zbekcha so‘zlarga tayangan — masalan, xandaq, qamal, nishon, yurish, tayoq, gazniqob. Bunday variantlar til jihatidan tabiiy ko‘rinadi va qo‘shimcha izohsiz ham tushunarli.
Biroq ro‘yxatning sezilarli qismi real qo‘llanish nuqtai nazaridan savollar uyg‘otadi. Ayrim shakllar sun’iy ravishda yasalgan ko‘rinadi va tirik nutqda hamda OAVda qayd etilmagan: zirhnimcha, panajoy, tanuq, yonchiq, to‘siqpost.
Ba’zi pozitsiyalar esa amalda almashtirishni nazarda tutmaydi: masalan, kursant → kursant, payok → payok.
Tashabbus o‘zlashtirilgan terminologiyani “milliy” variantlar bilan tizimli ravishda almashtirishga urinish hisoblanadi. Biroq bunday takliflarning taqdiri odatda komissiyalar darajasida emas, balki amaliyotda hal bo‘ladi: faqat armiya, OAV, rasmiy hujjatlar va kundalik nutqda qo‘llana boshlagan so‘zlargina mustahkamlanadi.
Avvalgi terminologik kampaniyalar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, tirik qo‘llanish bilan qo‘llab-quvvatlanmagan, sun’iy tarzda taklif etilgan shakllar, odatda, hatto rasman tavsiya etilgan bo‘lsa ham, ommalashmaydi.
Ishchi organ xabariga ko‘ra, komissiya taqdim etilgan milliy ekvivalentlar bo‘yicha muqobil takliflar va e’tirozlarni qabul qilishga hamda ko‘rib chiqishga tayyor.
Quyida biz tomonidan jadval shaklida keltirilgan, almashtirish taklif etilayotgan terminlar ro‘yxati berilgan.
| Almashtirilishi taklif etilayotgan termin | Taklif etilgan o‘zbekcha ekvivalent |
|---|---|
| Akselbant | Zarhal bog‘(ich) |
| Ambrazura | Shinak |
| Ataka | Hamla |
| Baraban(chi) | Nog‘ora(chi) |
| Blindaj | Panajoy |
| Blokada | Qamal |
| Blokpost | To‘siqpost |
| Bronejilet | Zirhnimcha |
| Veshmeshok | Yukxalta |
| Gaupvaxta | Tutuqxona |
| Gorn(chi) | Burg‘u(chi) |
| Diversant | Qo‘poruvchi |
| Diversiya | Qo‘poruvchilik |
| Dozor | Erovul |
| DOT | UMMON, MJON |
| Dubinka | Tayoq |
| Zapal | Chaqnatkich |
| Kaska | Dubulg‘a |
| Kokarda | Jig‘a |
| Kotelok | Qozoncha |
| Kursant | Kursant, tinglovchi |
| Lager | Jamloq |
| Marsh | Yurish |
| Mishen | Nishon |
| Okop | Xandaq |
| Payok | Payok |
| Planshet | Yonchiq |
| Poligon | Dala o‘quv maydoni |
| Protivogaz | Gazniqob |
| Rejim | Tartibot |
| Stvol | O‘qquvar |
| Transheya | Xandaq yo‘lagi |
| Trevoga | Bong |
| Trenchik | Zanjirbog‘ |
| Tribunal | Harbiy mahkama |
| Fortifikatsiya | Istehkom |
| Furajka | Bo‘rk |
| Shevron | Uqa |
| Emblema | Tanuq |
Taklif etilayotgan harbiy terminlar almashtirilishi haqida siz nima deb o‘ylaysiz?