Toshkent zilzilasi bundan 60 yil avval — 1966-yil 26-aprel kuni soat 5:23 da sodir bo‘lgan. Toshkent zilzilasining epitsentri shaharning markazidagi qadimiy qal’a joylashgan hududda bo‘lgan. Tuproqning 2–3 Gs chastotali kuchli tebranishlari 10–12 soniya davom etgan.
1966-yil Toshkent zilzilasi nechta ball bo‘lgan
Toshkent zilzilasining magnitudasi nisbatan kichik — Rixter shkalasi bo‘yicha 5,2 bo‘lgan. Biroq o‘choq chuqurligining sayozligi (8 km dan 3 km gacha) tufayli yer yuzasida 8–9 ball (12 balli MSK-64 shkalasi bo‘yicha) tebranishlar kuzatilgan. Bu esa o‘z navbatida o‘zbek poytaxti markazidagi obyektlarga jiddiy zarar yetkazgan.
Eng kuchli vayronagarchilik zonasi taxminan o‘n kvadrat kilometrni tashkil etgan. Toshkent chekkalarida seysmik ta’sir zo‘rg‘a 6 ballga yetgan.
1966-yil Toshkent zilzilasi — nechta odam halok bo‘lgan
Yaxshiyamki, zilzila paytida vertikal (gorizontal emas) seysmik tebranishlar ustun bo‘lgan, bu esa hatto eskirgan xom g‘ishtli uylarning ham to‘liq qulab tushishini oldini olgan. Shu sababli o‘sha paytda aholisi bir yarim million bo‘lgan shaharda qurbonlar ko‘p bo‘lmagan — Toshkent zilzilasida 8 kishi halok bo‘lgan, bir necha yuz kishi jarohat olgan.
Bundan tashqari, jarohatlarning faqat 10 foizi devor va tomlarning qulashidan, 35 foizi esa binolar va inshootlarning konstruktiv qismlari (g‘ishtlar, suvoq, gips bezaklari) hamda uy-ro‘zg‘or buyumlari tushib ketishidan olingan. Yarmidan ko‘p hollarda esa jarohatlarga vahimaga tushgan odamlarning xatti-harakatlari sabab bo‘lgan — ba’zilar hatto yuqori qavatlardan sakrab tushgan.
Biroq zilziladan keyin kichik takroriy silkinishlar (aftershoklar) ham kuzatilgan va ular sabab ayrim odamlarda yurak xurujlari sodir bo‘lgan, bu esa o‘lim holatlari sonining ortishiga olib kelgan.
Toshkent zilzilasidagi vayronagarchilik va keyingi qurilish
Toshkent zilzilasi poytaxtning markaziy qismini deyarli butunlay vayron qilgan — 2 mln kvadrat metrdan ortiq turar joy maydoni, 236 ta ma’muriy bino, qariyb 700 ta savdo va umumiy ovqatlanish obyektlari, 26 ta kommunal korxona, 181 ta o‘quv muassasasi, 36 ta madaniyat muassasasi, 185 ta tibbiyot va 245 ta sanoat binosi vayron bo‘lgan. 78 ming oila yoki 300 mingdan ortiq kishi (o‘sha paytda Toshkent aholisi beshdan bir qismi) boshpanasiz qolgan.
Zilziladan so‘ng vayron bo‘lgan eski bir qavatli xom g‘ishtli uylarni tiklamaslik, ularning o‘rniga yangi zamonaviy ko‘p qavatli binolar qurish haqida qaror qabul qilingan.
O‘sha paytda O‘zbekiston sobiq SSSR tarkibida bo‘lgan, va ittifoq respublikalari Toshkentga yordam bergan. Ittifoq respublikalari kuchi bilan shaharning markazida hamda janubi-g‘arbiy qismidagi bo‘sh maydonlarda — Chilonzorda — bir nechta yangi mikrorayonlar qurilgan va qayta tiklangan. Ko‘plab ko‘chalar, kvartallar va uylar uzoq vaqt davomida Toshkentga og‘ir davrda yordam bergan shaharlar nomi bilan atalgan edi.
Toshkentdagi «Matonat» monumenti
Toshkent 3,5 yil ichida to‘liq tiklangan. Shu munosabat bilan «Matonat» memorial majmuasi barpo etilgan (haykaltarosh Dmitriy Ryabichev, me’morlar — Valeriy Ganiyev, Leon Adamov, Sobir Odilov).
«Matonat» majmuasining rasmiy ochilishi 1970-yil 20-may kuni bo‘lib o‘tgan (ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, 1976-yilda).
Mustaqillik prospektida joylashgan monumentning badiiy yechimi — yer ramzi sifatidagi qora granit kub bo‘lib, undan o‘tgan yoriq fojiani ifodalaydi. Bir tomonida zilzila sanasi — 1966-yil 26-aprel o‘yib yozilgan. Boshqa tomonida esa fojia vaqtini ko‘rsatuvchi soat siferblati — 5:23 tasvirlangan.
Kubdan chiqqan yoriq bronza kompozitsiyaga olib boradi — unda oila tasvirlangan: ayol bolani bag‘riga bosgan holda boshqa qo‘li bilan go‘yoki uni balodan himoya qilayotgandek to‘xtatuvchi harakat qiladi; erkak esa ikkalasini ham o‘z tanasi bilan to‘sib turadi. Marmar poydevorga 7 yo‘lak olib keladi, ular quruvchilar mehnatini tasvirlovchi barel’yefli 14 stelaga eltadi.
1966-yil Toshkent zilzilasi paytida men to‘rt yoshda edim
Zilzila sodir bo‘lganida men deyarli to‘rt yoshda edim. Bu vaqtga kelib, oila poytaxt markazidagi Kashgarkadagi eski uydan Chilonzordagi yangi to‘rt qavatli panel uyga ko‘chib ulgurgan edi. Yangi uy zarar ko‘rmagan, biroq biz qo‘shnilar bilan ko‘p vaqtni tashqarida, ochiq maydonlarda o‘tkazganmiz.
Yana shuni eslayman: o‘sha paytda onamga appenditsit operatsiyasi qilingan va biz uni kasalxonaning kapital binosida borib ko‘rganmiz. U qorni kesilayotgan paytda yana silkinish bo‘lib qolishidan, shundan keyin shifokorlar va hamshiralar operatsiya xonasidan qochib ketishidan juda qo‘rqardi (kasalxonada bunday holatlar haqida gapirishardi — ehtimol bu rost emas edi). Yaxshiyamki, operatsiya paytida silkinish bo‘lmagan, hech kim qochib ketmagan.
Siz 1966-yil Toshkent zilzilasi haqida nimani eslaysiz?