O‘zbekiston va Qirg‘iziston Issiqko‘l bo‘yidagi Cho‘lponotada 30-iyul kuni bo‘lib o‘tgan Shavkat Mirziyoyev va Sadir Japarov muzokaralari yakunlari bo‘yicha Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnomani imzoladi.
Muzokaralar “Ruh Ordo” madaniyat markazida bo‘lib o‘tdi.
Imzolangan hujjatlar to‘plamiga, shuningdek, Chashma bulog‘idan birgalikda foydalanish to‘g‘risidagi bitim ham kiritildi. Ushbu buloq ko‘p yillar davomida ikki mamlakatning chegaraoldi hududlari aholisi o‘rtasidagi bahslar mavzusi bo‘lib kelgan hamda so‘nggi yillardagi eng jiddiy chegara mojarolaridan biri bilan bog‘liq edi.
Bundan tashqari, tomonlar davlat chegarasi, chegara o‘tkazish punktlari va iqtisodiy hamkorlik masalalariga oid hujjatlarni ham imzoladi.
Hujjatlar paketidan O‘zbekiston va Qirg‘iziston mudofaa vazirliklari o‘rtasidagi hamkorlik to‘g‘risidagi bitim ham o‘rin oldi. Tomonlar ushbu hujjat tafsilotlarini oshkor qilmadi.
Ikki davlat o‘rtasidagi hamkorlikni oliy darajada muvofiqlashtirib boradigan Davlatlararo kengash tashkil etilishi ham e’lon qilindi.
Uchrashuv davomida yetakchilar savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish, Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston temir yo‘li qurilishi va Qambarota GES-1 loyihasini muhokama qildi.
Tashrif davomida Japarov Mirziyoyevga Qirg‘izistonning eng oliy davlat mukofotlaridan biri bo‘lgan I darajali “Manas” ordenini ham topshirdi.
Chegara nizolaridan ittifoqchilikka
Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnomaning imzolanishi bir necha yil avvalgacha hal etilmagan chegara masalalari sabab murakkab bo‘lib kelgan ikki mamlakat munosabatlarining yaqinlashuvidagi navbatdagi bosqich bo‘ldi.
Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra, shartnoma imzolangach, asosiy e’tibor ittifoqchilik munosabatlarini amaliy mazmun bilan to‘ldirishga qaratilishi kerak.
“Endi bizning asosiy vazifamiz – hamkorligimizni mamlakatlarimiz va xalqlarimiz taraqqiyoti hamda farovonligiga xizmat qiladigan yangi mazmun, loyiha va tashabbuslar bilan boyitish”, — dedi O‘zbekiston prezidenti.
Sovet Ittifoqi parchalanganidan so‘ng, O‘zbekiston–Qirg‘iziston chegarasining ayrim uchastkalari o‘nlab yillar davomida muzokaralar mavzusi bo‘lib qoldi. Chegarasi aniq belgilanmagan hududlar ko‘pincha chegaraoldi hududlari aholisi o‘rtasida keskinlik manbaiga aylangan.
2016-yildan keyin Toshkent va Bishkek chegara masalalari bo‘yicha muzokaralarni faollashtirdi. 2023-yil yanvar oyida ikki mamlakat prezidentlari davlat chegarasini delimitatsiya qilish jarayoni yakunlanganini e’lon qildi.
Chegarani yakuniy rasmiylashtirish ishlari shundan keyin ham davom etdi. 2026-yil iyun oyida chegara demarkatsiyasi doirasida avval O‘zbekistonning Farg‘ona viloyatiga qarashli bo‘lgan Chongara va Tosh-Tobo qishloqlari Qirg‘iziston tarkibiga o‘tgani ma’lum bo‘ldi.
Buning evaziga Qirg‘iziston tomoni O‘zbekistonga chegara hududidagi maydoni teng bo‘lgan yer uchastkalarini topshirdi. Shu bilan birga, Qirg‘izistonning Botken viloyatidagi Say va Tayan aholi punktlari o‘rtasida avtomobil yo‘li qurilishi uchun ham hududlar almashildi.
Bu safargi tashrif davomida davlat chegarasining ayrim uchastkalariga oid yana bir hujjat imzolandi. Qirg‘iziston tomoni imzolangan bitimlar qolgan barcha chegara masalalarini yakuniy tartibga solishini ma’lum qildi.
Japarovning aytishicha, yangi hujjatlar imzolangach, ikki davlat o‘rtasidagi chegara o‘tkazish punktlari soni ikki baravar ko‘payadi. Tomonlar, shuningdek, fuqarolarning o‘zaro bo‘lish muddatini 15 kungacha uzaytirish va Andijonda Qirg‘iziston konsulligini ochish masalasini muhokama qildi.
“Biz chegara masalalarini to‘liq yakunladik, o‘tkazish punktlari sonini 15 tadan 30 tagacha oshirdik, ikki davlat fuqarolarining o‘zaro bo‘lish muddatini 15 kungacha uzaytirdik. Andijon shahrida Qirg‘iziston Respublikasining Bosh konsulligini tashkil etish masalasi qo‘llab-quvvatlandi”, — dedi Qirg‘iziston prezidenti.
Nizoga sabab bo‘lgan buloq
Imzolangan hujjatlar orasida Qirg‘izistonda Chechme nomi bilan tanilgan Chashma bulog‘idan birgalikda foydalanish to‘g‘risidagi bitim alohida e’tiborni tortadi.
Buloq Qirg‘iziston hududida, Qirg‘iziston tomonidan o‘ralgan O‘zbekistonning So‘x eksklavi yaqinida joylashgan. Mahalliy aholi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgani sababli u uzoq yillar davomida ikki davlat chegaraoldi hududlari aholisi o‘rtasidagi bahslar manbai bo‘lib kelgan.
Eng jiddiy mojaro 2020-yil 31-may kuni yuz bergan. O‘shanda buloq atrofida O‘zbekistonning Farg‘ona viloyati So‘x tumani aholisi bilan Qirg‘izistonning Botken viloyati Qadamjoy tumani aholisi o‘rtasida to‘qnashuvlar sodir bo‘lgan.
Tomonlar ma’lumotlariga ko‘ra, mojaro buloq va unga tutash kanallarni tozalash ishlari sababli boshlangan. Mojaro tez orada ommaviy to‘qnashuvlarga aylanib ketgan. O‘zbekiston tomoni ma’lumotlariga ko‘ra, kamida 187 kishi jabrlangan. Qirg‘iziston esa 25 nafar jabrlangan haqida xabar bergan.
Vaziyat ikki davlat rahbariyatining aralashuvini talab qilgan. Voqea joyiga O‘zbekiston va Qirg‘iziston hukumatlari rahbarlari yetib kelgan, prezidentlar Shavkat Mirziyoyev va Sooronbay Jeenbekov esa mojaroni hal etish masalasiga bag‘ishlangan telefon muloqotini o‘tkazgan.
Keyingi yillarda Chashma masalasi chegara va suv resurslari bo‘yicha kengroq muzokaralarning bir qismiga aylangan.
2025-yil aprel oyida tomonlar chegaraning o‘tish chizig‘ini shunday kelishib oldiki, buloqning o‘zi Qirg‘iziston hududida qoldi, O‘zbekiston esa fuqarolarning erkin kirib-chiqish huquqi saqlangan holda uning suvining uchdan ikki qismidan foydalanish huquqini oldi. Erishilgan kelishuvlarga ko‘ra, suv hajmi yoki sifatiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan har qanday harakatlar tomonlar bilan kelishilishi lozim.
Cho‘lponotada imzolangan bitim ko‘p yillar davomida chegaradagi keskinlik manbai bo‘lib kelgan masalani tartibga solish yo‘lidagi navbatdagi qadam bo‘ldi.
Iqtisodiyot va infratuzilma
Chegara masalalaridan tashqari, yetakchilar iqtisodiy hamkorlikka ham katta e’tibor qaratdilar.
O‘zbekiston tomoni ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yil yakunlariga ko‘ra ikki davlat o‘rtasidagi o‘zaro savdo hajmi 1,2 milliard dollarga yetgan. Toshkent va Bishkek bu ko‘rsatkichni 2 milliard dollargacha oshirish niyatida ekanini ma’lum qildi.
Muzokaralarda yirik infratuzilma loyihalari ham alohida o‘rin egalladi. Tomonlar Xitoy — Qirg‘iziston — O‘zbekiston temir yo‘li loyihasini amalga oshirishdan manfaatdor ekanini tasdiqladi. Ushbu yo‘l Xitoy va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi yangi transport yo‘nalishiga aylanishi kutilmoqda.
Shuningdek, mintaqaning eng yirik energetika loyihalaridan biri bo‘lgan Qambarota GES-1 qurilishi ham muhokama qilindi.
Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnoma, chegara va suv resurslariga oid bitimlar hamda qo‘shma infratuzilma loyihalarining muhokama qilinishi ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar xarakteri hududiy nizolarni hal etishga asosiy e’tibor qaratilgan davrga nisbatan sezilarli darajada o‘zgarganini ko‘rsatadi.
Imzolangan hujjatlar ro‘yxati
Ikki prezident matbuot xizmatlari imzolangan hujjatlar bo‘yicha to‘liq mos kelmaydigan ro‘yxatlarni e’lon qildi. Quyida har ikki ro‘yxat keltiriladi.
O‘zbekiston Prezidenti matbuot xizmati talqiniga ko‘ra imzolangan hujjatlar ro‘yxati:
- Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnoma;
- Oʻzbekiston – Qirgʻiziston davlat chegarasining uchastkalari toʻgʻrisida shartnoma;
- “Chashma” bulogʻidan birgalikda foydalanish toʻgʻrisida bitim;
- Davlat ijtimoiy sugʻurtasi va pensiya taʼminoti toʻgʻrisida bitim;
- Oliy taʼlim sohasidagi kreditlarni oʻzaro tan olish toʻgʻrisida bitim;
- Davlat chegarasi orqali oʻtkazish punktlari toʻgʻrisidagi hukumatlararo bitimga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida bayonnoma;
- Fuqarolarning oʻzaro kelib-ketishlari toʻgʻrisidagi hukumatlararo bitimga bayonnoma;
- Qirgʻiz Respublikasining Issiqkoʻl viloyati hududida joylashgan kurort-rekreatsiya xoʻjaligi obyektlari toʻgʻrisidagi bitimga bayonnoma;
- 2026-2027-yillarga moʻljallangan madaniyat sohasidagi tadbirlar rejasi;
- 2026-2027-yillarga moʻljallangan turizm sohasidagi qoʻshma harakatlar rejasi;
- Qirgʻiz Respublikasi Issiqkoʻl viloyati Ton tumanida joylashgan “Boʻston” pansionati toʻgʻrisida shartnoma;
- 2026-2027-yillarga moʻljallangan agrosanoat majmuasi sohasidagi amaliy chora-tadbirlar rejasi.
Qirg‘iziston Prezidenti matbuot xizmati talqiniga ko‘ra imzolangan hujjatlar ro‘yxati:
- Qirg‘iz Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasidagi Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnoma;
- Qirg‘iz Respublikasi va O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasida O‘zbekiston–Qirg‘iziston davlat chegarasining ayrim uchastkasi to‘g‘risidagi shartnoma;
- Qirg‘iz Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va O‘zbekiston Respublikasi Hukumati o‘rtasida Chechme (Chashma) bulog‘idan birgalikda foydalanish to‘g‘risidagi bitim;
- 2004-yil 24-iyuldagi Davlat chegarasi orqali o‘tkazish punktlari to‘g‘risidagi Qirg‘iz Respublikasi Hukumati va O‘zbekiston Respublikasi Hukumati o‘rtasidagi bitimga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish haqidagi protokol;
- Qirg‘iz Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va O‘zbekiston Respublikasi Hukumati o‘rtasida davlat ijtimoiy sug‘urtasi va pensiya ta’minoti to‘g‘risidagi bitim;
- 2006-yil 3-oktyabrdagi fuqarolarning o‘zaro safarlari to‘g‘risidagi Qirg‘iz Respublikasi Hukumati va O‘zbekiston Respublikasi Hukumati o‘rtasidagi bitimga o‘zgartirishlar kiritish haqidagi protokol;
- Qirg‘iz Respublikasi Mudofaa vazirligi va O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi o‘rtasida hamkorlik to‘g‘risidagi bitim;
- 2024-yil 18-iyuldagi Qirg‘iz Respublikasining Issiqko‘l viloyati hududida joylashgan kurort-rekreatsiya xo‘jaligi obyektlari to‘g‘risidagi Qirg‘iz Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va O‘zbekiston Respublikasi Hukumati o‘rtasidagi bitimga o‘zgartirish kiritish haqidagi protokol;
- Qirg‘iz Respublikasi Madaniyat, axborot va yoshlar siyosati vazirligi hamda O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi o‘rtasida 2026–2027-yillarga mo‘ljallangan madaniyat sohasidagi hamkorlik bo‘yicha tadbirlar rejasi;
- Qirg‘iz Respublikasi Suv resurslari, qishloq xo‘jaligi va qayta ishlash sanoati vazirligi hamda O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi o‘rtasida 2026–2028-yillarga mo‘ljallangan agro-sanoat majmuasi sohasidagi ikki tomonlama hamkorlikni yanada chuqurlashtirish bo‘yicha amaliy tadbirlar rejasi;
- Qirg‘iz Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Turizmni rivojlantirish davlat agentligi va O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi o‘rtasida turizm sohasidagi hamkorlik bo‘yicha qo‘shma harakatlar rejasi;
- Qirg‘iz Respublikasi Fan, oliy ta’lim va innovatsiyalar vazirligi hamda O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi o‘rtasida oliy ta’lim sohasida kreditlarni o‘zaro tan olish to‘g‘risidagi bitim;
- Qirg‘iz Respublikasi Prezidenti huzuridagi Investitsiyalar bo‘yicha milliy agentlik va O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi o‘rtasida 2026–2028-yillarga mo‘ljallangan ikki tomonlama investitsiyaviy hamkorlikni rivojlantirish bo‘yicha tadbirlar rejasi.
Ikki ro‘yxatni taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, asosiy hujjatlarning aksariyati bir-biriga mos keladi va ittifoqchilik munosabatlari, davlat chegarasi, Chashma bulog‘i, o‘tkazish punktlari, fuqarolarning o‘zaro safarlari, ijtimoiy ta’minot, ta’lim, madaniyat, turizm va qishloq xo‘jaligi masalalarini qamrab oladi. Shu bilan birga, Qirg‘iziston tomoni e’lon qilgan ro‘yxatda mudofaa vazirliklari o‘rtasidagi hamkorlik to‘g‘risidagi bitim hamda investitsiyaviy hamkorlikni rivojlantirish rejasi mavjud bo‘lib, ular O‘zbekiston Prezidenti matbuot xizmati tarqatgan ro‘yxatda tilga olinmagan. O‘z navbatida, O‘zbekiston tomoni Issiqko‘l viloyatidagi «Bo‘ston» pansionati bo‘yicha alohida shartnoma haqida xabar bergan, biroq bu hujjat Qirg‘iziston tomoni e’lon qilgan ro‘yxatda mavjud emas.
Shuningdek o‘qing: