Temur darvozasi nima?
Temur darvozasi yoki Jizzax dovoni (shuningdek «ilon o‘tdi darasi») — Sangzor daryosi darasining eng tor joyi bo‘lib, Molguzar va Nurota tizmalari o‘rtasini ajratib turadi. Toshkentdan Samarqandga olib boruvchi eng muhim yo‘l hisoblanadi. Temur darvozasi yoki Amir Temur darvozasi nomi ikki ulkan, deyarli tik holda chiqib turgan slanes qoyalar darvoza shaklini eslatgani uchun berilgan.
Geografiya va joylashuv (Sangzor daryosi, dara, yo‘llar)
Ilon o‘tdi (Ilon o‘tti) darasi yoki Temur darvozasi — O‘zbekistondagi eng mashhur daralardan biri, aniqrog‘i uning eng tor qismi bo‘lib, Pomir-Olay tog‘ tizimining g‘arbiy qismida (Markaziy Osiyoning janubi-sharqidagi tog‘ tizimi) joylashgan. Molguzar va Nurota tizmalari orasidagi daradan Sangzor daryosi oqib o‘tadi.
Dara Toshkentdan Samarqandga boradigan yo‘lda, Jizzax shahridan 15–16 km uzoqlikda joylashgan. Daraning kengligi 120–130 metrni tashkil etadi; ba’zi joylarda u 35–40 metrgacha torayadi.
Temur darvozasi orqali avtomobil yo‘li va temir yo‘l o‘tadi, ular Toshkent va Samarqandni bog‘laydi (ehtimol Nurota tog‘laridan o‘tuvchi yagona yo‘l bo‘lgani uchun qadimdan savdogarlar va bosqinchilar yo‘li bo‘lib xizmat qilgan). Ammo eng qiziq jihati — qoyaning etagidan 10 metr balandlikda joylashgan forscha yozuvlardir (Jizzaxdan Samarqandga ketayotganda daraning o‘ng tomonida, temir yo‘l o‘tadigan joyda).
Tarix: Ulug‘bek, Abdullaxon va Nikolay II yozuvlari
Yozuvlardan biri 1425 yilga tegishli bo‘lib, unda quyidagilar yozilgan:
«Ulug‘ Zotning yordami bilan, podshohlar va xalqlar g‘olibi, yer yuzidagi Alloh soyasi, sunna va shariat tayanchi, din himoyachisi Ulug‘bek Ko’ragon — Alloh uning hukmronligi va saltanatini uzoq qilsin — Jetilar va Mo‘g‘ullar yurtiga yurish qilib, 828 hijriy yilida sog‘-omon qaytgan».
Bu yozuv Samarqand hukmdori va astronomi, Temurning nabirasi Ulug‘bek farmoni bilan yaratilgan deb hisoblanadi.
1571 yilda Abdullaxon II (1534–1598) farmoni bilan o‘yib yozilgan ikkinchi yozuvda shunday deyiladi:
«Sahrodan o‘tuvchilar va quruqlik hamda suvdagi manzillar bo‘ylab sayohat qiluvchilar bilsinki, 979 hijriy yilda xalifalik markazi qo‘shini, buyuk Xoqon Abdullaxon, Iskandarxon o‘g‘lining 30 000 jangchidan iborat lashkari bilan Dervishxon, Boboxon va boshqa o‘g‘illar qo‘shini o‘rtasida jang bo‘ldi. Ularning soni: sulton qarindoshlari tomonidan 50 000 kishigacha, Turkiston, Toshkent, Farg‘ona va Dashti Qipchoqdan yollangan askarlar esa 400 000 kishigacha edi. Yulduzlarning baxtli uyg‘unligi sohibi g‘alaba qozondi. U tilga olingan sultonlarni yengib, ularning qo‘shinidan shunchalik ko‘p odamni o‘ldirdiki, jangda va asirlikda halok bo‘lganlarning qoni bir oy davomida Jizzax (Sangzor) daryosi yuzasida oqib turgan. Buni bilib qo‘ying!»
Rostini aytganda, ancha dahshatli.
Garchi bu ikki yozuv Temur vafotidan (1405 yil) ancha keyin yaratilgan bo‘lsa-da, ehtimol u ham shu daradan o‘tgan.
Bu yozuvlardan biroz yuqorida Rossiya imperiyasining zarhal davlat gerbi tushirilgan mis taxta o‘rnatilgan bo‘lib, unda oltin harflar bilan shunday yozilgan:
«Nikolay II 1895 yilda farmon berdi: “Temir yo‘l bo‘lsin”. 1898 yilda bajarildi».
Albatta, eski yozuvlardan yuqoriga mis taxta o‘rnatish chiroyli emas edi. Menimcha, bu chiroyli emas.
Samarqand yaqinidagi Il-18 halokati
Ijtimoiy tarmoqlarda menga shu daradagi qoyada samolyot urilgan joyni ko‘rsatadigan oq dog‘ borligi (yoki bo‘lganligi?) haqida yozishdi. Samarqand tomonga ketayotganda u o‘ng tomonda, eng yuqorida joylashgan.
Bu aynan o‘sha joymi, bilmayman, ammo 1970 yil qishida Samarqand yaqinida yuz bergan aviakatastrofa haqida internetda ma’lumotlar mavjud. Juda qisqacha bayon qilaman.
Samarqand yaqinidagi Il-18 halokati
1970 yil 6 fevral, juma kuni Samarqand hududida Aeroflot kompaniyasiga tegishli Il-18V samolyoti halokatga uchradi, natijada 92 kishi halok bo‘ldi. Samolyot Toshkentdan Samarqandga U-45 mahalliy reysini amalga oshirayotgan edi. Aeroportdan 32 kilometr shimoli-sharqda va 1500 metr balandlikda Il-18 15–16° burchak ostida qor bilan qoplangan tog‘ yonbag‘riga urildi. Zarba oqibatida fyuzelyaj besh qismga bo‘linib ketdi. Ikkinchi uchuvchi va 13 yo‘lovchi turli darajadagi jarohatlar oldi, qolgan 92 kishi (7 ekipaj a’zosi, 78 nafar katta yoshli yo‘lovchi va 7 nafar bola) halok bo‘ldi.
Asosiy sabab: ekipaj xatosi.
Qo‘shimcha sabablar: havo harakatini boshqarish xizmatlari xatosi.
Ekipaj orasidagi qurbonlar: 8 kishidan 7 nafari.
Yo‘lovchilar orasidagi qurbonlar: 98 kishidan 85 nafari.
Ijtimoiy tarmoqlarda menga yana shunday yozishdiki, omon qolganlar askarlar bir sutkadan keyin kelgani sababli sovuqdan muzlab qolgan. Bu haqda ma’lumot topa olmadim. Umid qilamanki, 14 kishi baribir omon qolgan.
