Putinni fashist deb atash mumkinmi? Bu provokatsiya emas, balki belgilar bo‘yicha haqiqatni tekshirish savolidir. Agar hissiyotlarni chetga surib, aniq belgilarni ko‘rsak, javob hayratlanarli darajada ravshan bo‘ladi. Quyida tarixchilar, siyosatshunoslar va faylasuflar asariga asoslangan tizimli tahlil keltirilgan.
Fashizm nima?
Fashizm — oddiy diktatura emas. Bu mafkura bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- yetakchiga sig‘inish,
- militarizm,
- erkin fikrni bostirish,
- millatchilik,
- ommaviy safarbarlik,
- inson huquqlariga bepisandlik.
Umberto Eko “Abadiy fashizm” esseida 14 ta belgi keltirgan; ular orasida — an’anaga sig‘inish, farqliklardan qo‘rquv, harakatga sig‘inish, zaiflarga bepisandlik, o‘limni madh etish va “novoyaz” mavjud.
Putin rejimida bu belgilar bormi?
Ha. Mana dalillar:
1. Shaxsga sig‘inish
Putin “najotkor”, “yerlarni yig‘uvchi”, “barqarorlik kafolatchisi” sifatida taqdim etiladi. Uning obrazi — tanqiddan, qonundan va vaqtning o‘zidan ustun.
2. Gipermillatchilik va shovinizm
“Rus dunyosi” g‘oyasi, ukrain millatining inkori, “tizzadan turish” ritorikasi — bular tajovuzkor millatchilikni kuchaytiradi.
3. Militarizm va zo‘ravonlik madh etilishi
Urush — fojia emas, balki “muqaddas missiya”. “Z” kabi ramzlar e’tiqod belgilariga aylanadi. O‘ldirish — “yuksak manfaatlar” bilan oqlanadi.
4. Siyosiy repressiyalar
Qo‘rquv — boshqaruv vositasi. Nemtsovdan Navalnygacha — o‘ldirishlar, qamoqlar, quvg‘inlar. “Chet el agentlari” va “armiyani obro‘sizlantirish” haqidagi qonunlar — terror vositalari.
5. Ommaviy safarbarlik
“Yunarmiya”, vatanparvarlik tarbiyasi, “muhim darslar” — bu ta’lim emas, balki mafkuraviy mashq, bo‘ysunishga tayyorgarlik.
6. Tanqidiy fikrni bostirish va novoyaz
Mustaqil OAV yo‘q qilingan. Faqat “to‘g‘ri fikr” qolgan. Boshqa hamma narsa — “dushman propagandasi”. Hokimiyat tili — yolg‘on va haqiqatni ag‘darib tashlash: “maxsus operatsiya” urush o‘rniga, “denatsifikatsiya” tajovuz o‘rniga ishlatiladi.
7. Zaiflarga va boshqalarga bepisandlik
LGBT, migrantlar, pasifistlar — “dushman” deb e’lon qilingan. Davlat nafrat va qo‘rquvni tarbiyalaydi.
8. Mafkuraviy vorislik
Putin Ivan Ilyinni tez-tez iqtibos qiladi — Ilyin fashizm va Gitlerni ochiq qo‘llab-quvvatlagan faylasuf sifatida tanilgan.
9. Demokratiyani inkor etish
Saylovlar — soxta. Sud — boshqaruv vositasi. Parlament — dekoratsiya. Xalq — manipulyatsiya obyekti.
10. Imperiyaviy ekspansiya
Qrimning anneksiyasi, Gruziyadagi urush, Ukrainaga bostirib kirish — bular “himoya” emas, balki “tarixiy adolat” bayrog‘i ostidagi ekspansiyadir.
Nega bu muhim?
Agar fashizmni asl nomi bilan atamasak, u o‘ldirishni davom ettiradi. Narsalarni o‘z nomi bilan atash — haqorat emas, balki tashxis. Bu, hech bo‘lmaganda, tahdidning mohiyatini tushunishga, ba’zilar uchun esa qarshilik strategiyasini tuzishga imkon beradi.
Xulosa
Putin — oddiy avtoritar yetakchi emas. Belgilar bo‘yicha uning rejimi fashistik xususiyatlarga ega. Bu hissiy yorliq emas, balki siyosiy-tarixiy tahlildir. Va bu tan olinmasa, halokatni to‘xtatish imkoniyati kamayadi.